Chiều Chủ nhật, trời mưa dầm và lúc hoàng hôn là ba thời điểm nhiều người thấy lòng chùng xuống. Mỗi thời điểm có lý do riêng: chiều Chủ nhật là lúc nỗi lo về tuần mới kéo đến trước khi tuần mới bắt đầu; mưa giữ ta trong nhà, ít ánh sáng, ít người; hoàng hôn là lúc cơ thể mệt và một ngày khép lại. Biết rõ cơ chế, ta có thể chuẩn bị cho những khoảng ấy thay vì để nó bất ngờ ập đến.
Chiều Chủ nhật: nỗi buồn của sự chờ đợi
Nhiều người đi làm, đi học đều quen cảm giác này: sáng Chủ nhật còn thảnh thơi, đến khoảng bốn năm giờ chiều thì một nỗi nặng nề len vào. Tiếng Anh có hẳn một cách gọi đời thường là "Sunday scaries" hay "Sunday blues". Nó không phải thuật ngữ y khoa, nhưng mô tả một trải nghiệm rất phổ biến.
Vì sao lại là chiều Chủ nhật
- Nỗi lo đến trước sự việc. Não giỏi tua trước. Danh sách việc thứ Hai, cuộc họp, bài kiểm tra hiện ra rõ nét từ chiều Chủ nhật, khi ta chưa làm được gì cho chúng. Lo mà chưa làm được gì là kiểu lo nặng nề nhất.
- Tiếc thời gian tự do. Cuối tuần thường không trôi như mong. Định nghỉ ngơi, đi chơi, dọn nhà, rốt cuộc chỉ làm được một phần. Chiều Chủ nhật là lúc ta tổng kết, và thấy hụt.
- Nhịp sinh học lệch. Cuối tuần ngủ dậy muộn hơn, ăn giờ khác, tối Chủ nhật khó ngủ sớm, sáng thứ Hai mệt — giống như một chuyến bay ngắn qua múi giờ. Các nhà nghiên cứu giấc ngủ gọi hiện tượng này là "jet lag xã hội".
- Chia tay nhịp sống gia đình. Với sinh viên ở trọ, chiều Chủ nhật là lúc rời nhà quay lại thành phố. Với cha mẹ, là lúc con cháu về hết, nhà vắng.
Trời mưa: vì sao nhiều người buồn, nhiều người lại thích
Có một hiểu lầm phổ biến là ai gặp mưa cũng buồn. Năm 2011, nhóm của Theo Klimstra ở Hà Lan theo dõi tâm trạng của hàng trăm thanh thiếu niên và mẹ của họ cùng với số liệu thời tiết. Họ thấy người ta chia ra nhiều kiểu: gần một nửa hầu như không bị thời tiết ảnh hưởng; một nhóm vui hẳn khi trời nắng ấm; một nhóm ngược lại, khó chịu khi trời nóng; và một nhóm nhỏ hơn đặc biệt "ghét mưa". Tức là mưa làm buồn một số người, không phải tất cả.
Với những ai dễ buồn khi mưa, lý do thường là:
- Ít ánh sáng. Trời mưa dầm, mây dày, ánh sáng ban ngày giảm mạnh. Ánh sáng ảnh hưởng tới đồng hồ sinh học và mức tỉnh táo.
- Kẹt trong nhà. Kế hoạch đi chơi, đi tập bị huỷ. Không gặp ai, không vận động.
- Âm thanh và nhịp chậm. Tiếng mưa đều đều kéo nhịp sống chậm lại, rất hợp để nghĩ ngợi — và nghĩ ngợi khi đang có chuyện buồn dễ thành nghĩ quẩn.
- Gán nhầm. Như bài về buồn vô cớ đã kể, một thí nghiệm năm 1983 của Schwarz và Clore cho thấy người ta dễ đổ cái uể oải do trời âm u cho "đời mình chán".
Mưa dầm kéo dài nhiều tuần, nhất là mùa đông ít nắng ở miền Bắc, còn liên quan đến hiện tượng buồn theo mùa — được bàn riêng trong danh mục "Buồn hay trầm cảm". Còn chuyện vì sao người Việt gắn mưa với nỗi buồn trong thơ nhạc thì thuộc về danh mục giải sầu xưa và nay.
Hoàng hôn: lúc ngày khép lại
Từ xưa, buổi chiều đã là thời điểm của nỗi nhớ trong văn hoá Việt. Ca dao có câu:
Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều
Trong Truyện Kiều, đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích mở đầu bằng "Buồn trông cửa bể chiều hôm". Không phải ngẫu nhiên các nhà thơ đặt nỗi buồn vào buổi chiều.
Những lý do có cơ sở
- Mệt cộng dồn. Cuối ngày, sức lực và khả năng tự điều chỉnh cảm xúc xuống thấp. Chuyện ban sáng gạt được, đến chiều thấy nặng.
- Ánh sáng tắt dần. Ánh sáng giảm là tín hiệu cho đồng hồ sinh học chuẩn bị nghỉ. Cơ thể chậm lại, và cảm xúc cũng trùng xuống theo.
- Thời điểm tổng kết. Chiều là lúc nhìn lại một ngày: làm được gì, chưa làm được gì. Người đang có chuyện buồn dễ thấy cột "chưa" dài hơn.
- Giờ đoàn tụ. Chiều là giờ mọi người về nhà, bếp đỏ lửa. Người ở xa nhà, ở một mình cảm nhận sự vắng vẻ rõ nhất đúng vào lúc này.
Lưu ý: ở người cao tuổi có bệnh sa sút trí tuệ, có hiện tượng bồn chồn, lú lẫn tăng lên lúc chiều tối mà y khoa gọi là "sundowning". Đó là chuyện khác hẳn nỗi buồn chiều thông thường, cần bác sĩ theo dõi.
So sánh nhanh ba thời điểm
| Thời điểm | Lý do chính | Cách đỡ hợp nhất |
|---|---|---|
| Chiều Chủ nhật | Lo trước tuần mới, tiếc cuối tuần, lệch nhịp ngủ | Chuẩn bị tuần mới từ thứ Bảy; tối Chủ nhật có một nghi thức dễ chịu |
| Mưa dầm | Thiếu sáng, kẹt trong nhà, ít người, nghĩ nhiều | Bật đèn sáng, vận động trong nhà, hẹn một người |
| Hoàng hôn | Mệt cuối ngày, ánh sáng tắt, giờ đoàn tụ | Ăn tối đúng giờ, gọi điện người thân, tránh ngồi một mình nghĩ ngợi |
Việc làm được ngay
Cho chiều Chủ nhật
- Làm việc chuẩn bị cho thứ Hai vào sáng thứ Bảy hoặc sáng Chủ nhật — viết danh sách, soạn đồ — để chiều Chủ nhật không còn gì treo lơ lửng.
- Viết ba việc đầu tiên sẽ làm sáng thứ Hai. Nỗi lo mơ hồ thường bớt đi khi được viết thành việc cụ thể.
- Đặt một thứ dễ chịu vào tối Chủ nhật: một bữa ăn ngon, một cuộc gọi về nhà, một bộ phim nhẹ.
- Giữ giờ ngủ, dậy cuối tuần không lệch quá xa ngày thường.
Cho ngày mưa
- Bật đèn sáng thay vì ngồi trong ánh xám. Mở rèm, ngồi gần cửa sổ.
- Tranh thủ ra ngoài khi mưa ngớt, dù chỉ mười phút.
- Có một "kế hoạch ngày mưa": nấu một món, dọn một ngăn tủ, gọi một người bạn.
Cho lúc hoàng hôn
- Nếu hay buồn vào giờ này, hẹn trước một cuộc gọi hoặc một việc cần ra khỏi nhà.
- Bật đèn sớm, mở nhạc, nấu ăn — cho căn phòng có tiếng động và hơi ấm.
- Tránh để chiều tối là lúc ngồi một mình lướt mạng và so sánh.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu biết một người hay buồn vào chiều Chủ nhật hay giờ chiều — một người bạn ở trọ, bố mẹ ở quê — một cuộc gọi đúng giờ ấy có giá trị hơn một cuộc gọi vào giờ khác. Thói quen nhỏ ấy, đều đặn mỗi tuần, là một sợi dây níu rất chắc.
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn theo thời điểm rồi qua là bình thường. Nhưng nếu nỗi buồn không còn chỉ đến vào chiều Chủ nhật hay ngày mưa mà kéo cả tuần, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; nếu bạn mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ đảo lộn, thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chiều Chủ nhật hay buồn?
Chiều Chủ nhật là lúc nỗi lo về tuần mới kéo đến khi ta chưa làm được gì cho nó, cộng với tiếc nuối thời gian nghỉ và nhịp ngủ cuối tuần bị lệch. Chuẩn bị tuần mới từ sớm và có một thói quen dễ chịu vào tối Chủ nhật thường giúp.
Vì sao trời mưa lại buồn?
Mưa làm giảm ánh sáng, giữ ta trong nhà, ít gặp người và ít vận động. Tuy vậy nghiên cứu cho thấy gần một nửa số người hầu như không bị thời tiết ảnh hưởng. Mưa làm buồn một số người, không phải tất cả.
Vì sao hoàng hôn làm người ta buồn?
Cuối ngày cơ thể mệt, ánh sáng tắt dần, và đó là lúc ta nhìn lại một ngày. Chiều cũng là giờ đoàn tụ, nên người ở xa nhà, ở một mình thấy vắng vẻ rõ nhất. Văn chương Việt từ ca dao đến Truyện Kiều đều gắn nỗi buồn với buổi chiều.
Sunday scaries là gì?
Đó là cách gọi đời thường trong tiếng Anh cho cảm giác lo âu, buồn bực vào chiều tối Chủ nhật trước tuần làm việc mới. Nó không phải một chẩn đoán y khoa. Nếu cảm giác này kéo sang cả tuần, nên nhìn lại công việc và sức khoẻ tinh thần.
Buồn khi trời mưa có phải trầm cảm không?
Không. Buồn thoáng qua khi trời mưa là bình thường. Nếu tâm trạng xuống thấp kéo dài suốt cả một mùa, năm nào cũng lặp lại, có thể liên quan đến rối loạn cảm xúc theo mùa, nên gặp bác sĩ để được đánh giá.