Nước mắt khi buồn và nước mắt khi cay mắt cùng chảy ra từ tuyến lệ, nhưng được "bật" bởi hai đường thần kinh khác nhau và làm hai việc khác nhau. Nước mắt cay mắt là phản xạ rửa trôi chất kích thích; nước mắt vì buồn do các vùng não xử lý cảm xúc khởi động và chủ yếu là một tín hiệu gửi tới người khác. Chuyện "nước mắt buồn thải độc" thì đến nay vẫn chỉ là giả thuyết, chưa được chứng minh chắc chắn.
Ba loại nước mắt
Các nhà nhãn khoa thường chia nước mắt làm ba loại theo lý do chảy ra:
| Loại | Khi nào chảy | Ai "bấm nút" | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Nước mắt nền | Liên tục, cả ngày, ta không để ý | Tuyến lệ tiết đều đặn | Giữ ẩm, nuôi và bảo vệ giác mạc |
| Nước mắt phản xạ | Khi có bụi, khói, hơi hành, gió mạnh | Dây thần kinh cảm giác ở mắt báo lên thân não | Rửa trôi chất kích thích |
| Nước mắt cảm xúc | Khi buồn, xúc động, đau, đôi khi khi vui hay giận | Các vùng não xử lý cảm xúc | Phát tín hiệu cho người xung quanh, có thể giúp tự dỗ mình |
Lớp nước mắt phủ trên mắt không phải chỉ là nước. Nó có ba lớp: lớp nhầy bám sát mặt mắt, lớp nước ở giữa và lớp dầu mỏng bên ngoài giúp nước khỏi bay hơi nhanh. Khi ta chớp mắt, mi mắt trải đều lớp màng ấy như cần gạt nước.
Khóc vì cay mắt: phản xạ thuần tuý
Thái hành là ví dụ quen thuộc nhất. Khi dao cắt qua tế bào củ hành, các chất trong hành phản ứng với nhau và tạo ra một hợp chất dễ bay hơi tên là syn-propanethial-S-oxide. Hơi này bay lên chạm vào mắt, kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác trên giác mạc. Tín hiệu chạy về thân não, và thân não ra lệnh cho tuyến lệ xả nước để rửa.
Toàn bộ chuỗi đó không cần đến cảm xúc. Người đang vui vẫn chảy nước mắt khi thái hành. Mẹo để hành ra nước mắt ít hơn đều nhắm vào khâu này: dao thật sắc để ít làm vỡ tế bào, để hành vào ngăn mát trước khi thái để chất bay hơi chậm hơn, hoặc thái gần chỗ có gió.
Khóc vì buồn: một đường đi khác
Với nước mắt cảm xúc, điểm xuất phát nằm ở não chứ không ở mắt. Khi ta đối mặt với một mất mát, một tin dữ hay một cảnh xúc động, các vùng não xử lý cảm xúc và vùng dưới đồi phối hợp, gửi tín hiệu qua các nhánh thần kinh phó giao cảm tới tuyến lệ. Đi kèm thường có cả loạt biến đổi khác: cổ họng thắt lại, hơi thở nấc, mặt nhăn theo kiểu rất riêng mà Darwin từng mô tả.
Đó cũng là vì sao khóc buồn kéo theo sổ mũi. Nước mắt nhiều quá không kịp bay hơi sẽ chảy qua ống lệ mũi, một ống nhỏ nối góc mắt trong với khoang mũi. Mắt sưng húp sau khi khóc lâu là do mi mắt và vùng da quanh mắt ứ dịch, cộng với việc ta dụi mắt.
Thành phần có khác nhau không?
Năm 1981, nhà hoá sinh William Frey ở Mỹ công bố kết quả cho thấy nước mắt cảm xúc có hàm lượng protein cao hơn nước mắt phản xạ do hơi hành. Từ đó lan ra ý tưởng: khóc vì buồn là cách cơ thể "thải độc" hay "đào thải hormone căng thẳng". Ý tưởng này rất phổ biến trên mạng, nhưng cần nói đúng mức:
- Lượng nước mắt mỗi lần khóc rất nhỏ, khó tin rằng nó đủ để thải đáng kể một chất nào ra khỏi cơ thể.
- Các kết quả về thành phần nước mắt chưa được lặp lại một cách vững chắc.
- Phần lớn nước mắt chảy xuống mũi rồi bị nuốt, tức là quay lại cơ thể.
Vì thế, "khóc để thải độc" nên được xem là một giả thuyết chưa được chứng minh, không phải một sự thật.
Nước mắt là một lời nhắn
Nếu không chắc nước mắt buồn có "thải" được gì, thì nó dùng để làm gì? Câu trả lời mà nhiều nhà nghiên cứu nghiêng về là: nó dùng để nói.
Năm 2009, nhóm của nhà tâm lý học Robert Provine làm một thí nghiệm đơn giản: lấy ảnh người đang khóc rồi xoá vệt nước mắt bằng phần mềm. Người xem đánh giá gương mặt không còn nước mắt là bớt buồn hẳn, có khi đọc thành bối rối hay lo lắng. Vệt nước mắt, tóm lại, là dấu chấm than của nỗi buồn: nó làm tín hiệu rõ và khó hiểu nhầm.
Nhà tâm lý học người Hà Lan Ad Vingerhoets, người nghiên cứu khóc lâu năm, viết trong cuốn Why Only Humans Weep (2013) rằng con người có lẽ là loài duy nhất rơi nước mắt vì cảm xúc. Các loài khác cũng có nước mắt để giữ ẩm và rửa mắt, chúng cũng kêu khi đau hay khi xa mẹ, nhưng nước mắt gắn với nỗi buồn thì chưa thấy bằng chứng thuyết phục ở loài nào khác. Ông cho rằng nước mắt phát triển như một tín hiệu xin giúp đỡ và gắn kết, vì nó chỉ thấy được ở khoảng cách gần — tức là gửi tới người thân, không gửi tới kẻ thù ở xa.
Một nghiên cứu khác, của nhóm Shani Gelstein ở Israel năm 2011, gợi ý rằng nước mắt cảm xúc có thể mang cả tín hiệu hoá học, ảnh hưởng nhẹ tới người ngửi. Đây là hướng nghiên cứu còn mới, cần thêm bằng chứng.
Trẻ sơ sinh khóc mà không có nước mắt
Cha mẹ mới hay ngạc nhiên vì em bé gào to mà mắt khô. Ở những tuần đầu sau sinh, tuyến lệ của trẻ chưa tiết nhiều nước mắt khi khóc. Nước mắt cảm xúc rõ ràng thường xuất hiện sau vài tuần đến vài tháng, mỗi bé một khác. Nếu mắt trẻ chảy nước liên tục, có ghèn hay sưng đỏ, đó lại là chuyện khác — có thể do tắc ống lệ mũi hay viêm, cần cho bé đi khám.
Những kiểu khóc cảm xúc khác
- Khóc khi vui: trong đám cưới, khi đỗ đạt, khi gặp lại người thân. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó vẫn là khóc trước một điều quá lớn, quá xúc động, thường có pha chút buồn: thời gian đã qua, những người không còn ở đây.
- Khóc khi giận: hay gặp khi ta bất lực, không làm gì được với sự bất công. Người khóc lúc tranh cãi không phải là "yếu", chỉ là cảm xúc dâng quá ngưỡng.
- Khóc khi xem phim: nước mắt vì người không có thật — một đề tài riêng, nói lên khả năng đồng cảm của con người.
Việc làm được ngay khi vừa khóc xong
- Rửa mặt bằng nước mát, chườm khăn mát lên mắt vài phút để đỡ sưng.
- Uống một cốc nước. Khóc lâu kèm sổ mũi làm khô họng, khô miệng.
- Xì mũi nhẹ nhàng, đừng dụi mắt mạnh.
- Nếu được, nói với một người: "mình vừa khóc vì…". Nước mắt là lời nhắn, để nó tới được người cần nghe.
Khi nào nên đi khám
Về mắt: chảy nước mắt liên tục không vì cảm xúc, mắt đỏ đau, nhìn mờ, có ghèn, hoặc ngược lại mắt khô rát kéo dài — hãy gặp bác sĩ nhãn khoa. Về cảm xúc: nếu bạn khóc gần như mỗi ngày trong hơn hai tuần, kèm mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ đảo lộn, thấy mình vô dụng hay nghĩ đến cái chết, hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Ad Vingerhoets, Why Only Humans Weep: Unravelling the Mysteries of Tears (2013).
- Charles Darwin, The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872), chương về khóc.
- Các trang thông tin bệnh mắt của bệnh viện mắt lớn — để hiểu về khô mắt, tắc lệ đạo.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắt khi buồn và khi thái hành có khác nhau không?
Có. Nước mắt khi thái hành là phản xạ do hơi cay kích thích dây thần kinh ở mắt, nhằm rửa trôi chất lạ. Nước mắt khi buồn do não xử lý cảm xúc khởi động và chủ yếu là tín hiệu gửi người khác. Một số nghiên cứu ghi nhận thành phần hơi khác nhau nhưng chưa thật vững chắc.
Khóc có thải độc tố ra khỏi cơ thể không?
Đây là giả thuyết chưa được chứng minh chắc chắn. Lượng nước mắt rất ít và phần lớn chảy xuống mũi rồi bị nuốt lại. Lợi ích của khóc, nếu có, nhiều khả năng đến từ việc được an ủi và cơ thể dịu lại hơn là từ việc thải chất gì.
Vì sao khóc lại bị sổ mũi?
Khi khóc, nước mắt tiết nhiều hơn mức bay hơi kịp. Phần dư chảy qua ống lệ mũi nối góc mắt với khoang mũi, nên ta sổ mũi. Đây là cấu tạo bình thường của mắt.
Động vật có khóc vì buồn không?
Nhiều loài có nước mắt để giữ ẩm và bảo vệ mắt, và nhiều loài kêu khi đau hay khi xa mẹ. Nhưng nước mắt gắn với cảm xúc thì đến nay chỉ được ghi nhận chắc chắn ở con người. Các câu chuyện "con vật khóc" thường chưa loại trừ được nguyên nhân khác như kích ứng mắt.
Vì sao trẻ sơ sinh khóc không ra nước mắt?
Những tuần đầu đời, tuyến lệ của trẻ chưa tiết nhiều nước mắt khi khóc. Nước mắt cảm xúc thường xuất hiện sau vài tuần đến vài tháng. Nếu mắt bé chảy nước liên tục hoặc có ghèn, nên đưa bé đi khám.