Ở bên một người đang buồn, việc có ích nhất thường không phải là tìm ra lời khuyên hay, mà là ngồi yên, nghe cho hết, và cho họ thấy nỗi buồn ấy được hiểu. Lời khuyên đến quá sớm dễ khiến người buồn thấy mình bị "sửa", còn sự lắng nghe khiến họ thấy mình không phải gánh một mình. Khi người ấy đã nhẹ đi một chút, họ sẽ tự hỏi ý bạn nếu cần.
Vì sao ta cứ muốn khuyên ngay
Nhìn một người mình thương đang buồn là một cảm giác khó chịu. Ta bứt rứt, muốn làm gì đó cho nỗi buồn biến đi thật nhanh. Lời khuyên là thứ có sẵn nhất trong tay: "Thôi bỏ qua đi", "Mai đi làm hồ sơ chỗ khác", "Người như thế không đáng". Nói ra rồi, ta thấy mình đã giúp.
Nhưng phần lớn lời khuyên vội vàng ấy phục vụ cảm giác của người nói nhiều hơn người nghe. Nó giúp ta thoát khỏi sự bất lực khi đứng trước nỗi buồn của người khác. Người đang buồn thì thường đã nghĩ tới những cách đó rồi. Cái họ thiếu lúc này không phải là giải pháp, mà là một chỗ để đặt nỗi buồn xuống.
Nhà tâm lý học Carl Rogers, cùng Richard Farson, đã viết về "lắng nghe tích cực" (active listening) từ năm 1957. Ý chính rất giản dị: người nghe cố hiểu điều người kia đang cảm thấy từ chính chỗ đứng của họ, rồi phản hồi lại để họ biết mình được hiểu. Không phán xét, không vội dẫn dắt. Rogers quan sát rằng khi được nghe như vậy, con người thường tự tìm ra hướng đi của mình.
Nghe thế nào cho người buồn thấy được nghe
Lắng nghe nghe có vẻ thụ động, nhưng thật ra là một việc cần chú tâm. Có mấy thứ làm được ngay:
- Cất điện thoại đi. Úp màn hình xuống hay để sang chỗ khác. Người buồn rất nhạy với dấu hiệu "mình đang làm phiền".
- Hỏi mở, ít hỏi dồn. "Chuyện thế nào?" mở ra nhiều hơn "Sao không nói với sếp?". Câu hỏi "sao không…" thường là lời khuyên đội lốt câu hỏi.
- Nhắc lại bằng lời của mình. "Tức là cả tháng cậu làm mà cuối cùng tên người khác đứng trong báo cáo." Câu nhắc lại không cần hay, chỉ cần đúng. Nếu sai, người kia sẽ sửa, và chính việc sửa giúp họ nói rõ hơn với bản thân.
- Gọi tên cảm xúc, nhẹ nhàng. "Nghe như vừa tủi vừa ức." Đừng khẳng định chắc nịch; đưa ra như một phỏng đoán để người kia chỉnh.
- Chịu được im lặng. Khoảng lặng mười giây trong một cuộc nói chuyện buồn là bình thường. Người kia đang tìm chữ. Đừng vội lấp.
Còn có một điều ít ai để ý: ngồi cạnh nhau thường dễ nói hơn ngồi đối diện. Đi bộ một vòng hồ, ngồi sau xe máy, cùng rửa bát, ngồi trên bậc thềm. Không phải nhìn thẳng vào mắt nhau, người buồn bớt cảm giác bị soi.
Thừa nhận cảm xúc khác với đồng ý mọi chuyện
Nhiều người ngại lắng nghe vì sợ "nghe tức là đồng ý". Ví dụ: bạn mình giận người yêu và nói những điều mà mình thấy không công bằng với người kia. Nếu gật đầu, có phải mình đang về phe sai?
Không hẳn. Thừa nhận cảm xúc là nói "mình hiểu vì sao cậu thấy như vậy", không phải "cậu hoàn toàn đúng". Cảm xúc của một người luôn có lý do, kể cả khi cách họ nhìn sự việc chưa đủ. Trong giới tâm lý, việc này hay được gọi là "công nhận cảm xúc" (validation), một phần quan trọng trong liệu pháp hành vi biện chứng do Marsha Linehan phát triển. Ý tưởng cốt lõi: người ta chỉ bắt đầu nhìn lại khi đã thấy cảm xúc của mình được coi là thật.
| Câu nói | Người buồn nghe thấy gì |
|---|---|
| "Chuyện đó đâu có gì to tát." | Cảm xúc của mình là thừa, là quá đà. |
| "Cậu nên nghĩ tích cực lên." | Mình đang buồn sai cách. |
| "Gặp chuyện vậy, ai mà chẳng buồn." | Mình bình thường, được phép buồn. |
| "Mình chưa hiểu hết, kể thêm cho mình nghe được không?" | Có người thật sự muốn biết. |
Những câu nên tránh và lý do sâu hơn được bàn kỹ trong một bài riêng của danh mục này. Ở đây chỉ cần nhớ: nghe để hiểu, không nghe để chuẩn bị câu trả lời.
Lúc nào thì lời khuyên có chỗ
Lắng nghe không có nghĩa là mãi mãi không được góp ý. Có những lúc người buồn thật sự cần một góc nhìn khác, một thông tin cụ thể, một bàn tay giúp việc. Câu hỏi là lúc nào.
Dấu hiệu dễ thấy nhất là khi chính họ hỏi: "Theo cậu thì mình nên làm gì?" Khi đó lời khuyên được đón nhận, vì nó được mời. Nếu chưa chắc, có thể hỏi thẳng một câu rất có ích: "Giờ cậu muốn mình chỉ nghe thôi, hay muốn cùng nghĩ cách?" Nhiều người buồn trả lời "nghe thôi", và họ biết ơn vì được hỏi.
Khi góp ý, hãy góp nhỏ và mở. "Có một cách mình từng thử, không biết hợp với cậu không…" dễ nghe hơn "Cậu phải làm thế này". Một lời khuyên được người kia tự chọn có giá trị hơn mười lời khuyên được áp xuống.
Còn có loại giúp đỡ không cần lời: nấu một bữa, đón con giùm một buổi, chở đi làm thủ tục. Với người đang buồn đến mức mọi việc đều nặng, một việc cụ thể được gánh bớt nhiều khi an ủi hơn cả buổi nói chuyện. Hãy đề nghị cụ thể ("Tối thứ Năm mình mang cơm qua nhé") thay vì chung chung ("Cần gì cứ nói"), vì người buồn thường không đủ sức tự nghĩ ra mình cần gì.
Đừng kéo câu chuyện về mình
Một phản xạ rất phổ biến khi nghe chuyện buồn là đáp lại bằng chuyện của mình: "Mình hiểu mà, năm ngoái mình cũng bị y hệt…" Ý định là tốt: muốn nói "cậu không cô đơn". Nhưng nếu câu chuyện của mình kéo dài, người buồn bỗng phải ngồi nghe, phải an ủi ngược lại, và nỗi buồn của họ bị đẩy sang một bên.
Chia sẻ trải nghiệm chung có chỗ của nó, miễn là ngắn và quay lại ngay: "Mình từng bị gần giống vậy, nên đoán là cậu đang mệt lắm. Rồi sau đó thế nào?" Một câu để nối, rồi trả sân khấu lại cho người kia.
Tương tự, đừng so sánh mức độ. "Chuyện của cậu còn nhẹ, hồi đó mình còn…" là cách nhanh nhất để người kia im lặng và không kể nữa.
Việc làm được ngay
- Khi biết ai đó đang buồn, nhắn hoặc nói một câu ngắn: "Mình thấy dạo này cậu có vẻ mệt. Mình ở đây nếu cậu muốn kể."
- Khi họ bắt đầu kể, dành ít nhất vài phút đầu chỉ để nghe và hỏi thêm, chưa nói ý kiến của mình.
- Nhắc lại một ý họ vừa nói, kèm tên cảm xúc bạn đoán được.
- Hỏi: "Cậu muốn mình nghe thôi hay cùng nghĩ cách?"
- Đề nghị một việc cụ thể, có ngày giờ.
- Hôm sau, hỏi lại một câu. Sự quan tâm nối tiếp quan trọng hơn một buổi nói chuyện thật dài.
Khi nào cần tìm người giúp
Lắng nghe là chỗ dựa tốt, nhưng không thay được chuyên gia. Hãy nhẹ nhàng gợi ý người kia gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay một chuyên gia tâm lý khi bạn thấy:
- Họ buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần.
- Họ mất hứng thú với những thứ trước đây vẫn thích.
- Ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng rõ rệt.
- Họ nói mình vô dụng, là gánh nặng, hoặc nhắc tới chuyện chết, muốn biến mất.
Nếu người ấy có ý nghĩ tự tử hay làm hại bản thân, đừng giữ bí mật một mình. Ở lại bên họ, báo cho một người tin cậy khác, đưa họ tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Hỏi thẳng "Cậu có đang nghĩ tới chuyện làm hại mình không?" không làm ý nghĩ đó nặng thêm; nó cho người kia cơ hội được nói ra. Danh mục "Buồn hay trầm cảm" có bài riêng về tình huống này.
Đọc thêm và tìm giúp ở đâu
Nếu muốn hiểu sâu hơn về cách nghe, có thể tìm đọc các tài liệu về "sơ cứu tâm lý" (psychological first aid) mà Tổ chức Y tế Thế giới công bố năm 2011, tóm gọn trong ba việc: quan sát, lắng nghe, kết nối. Chương trình "Sơ cứu sức khoẻ tâm thần" (Mental Health First Aid) khởi đầu ở Úc năm 2000, do Betty Kitchener và Anthony Jorm xây dựng, cũng dạy người thường cách nhận ra và đỡ một người đang khó khăn. Sách của Carl Rogers, như On Becoming a Person (1961), vẫn là nguồn đọc dễ hiểu về tinh thần lắng nghe.
Với người đang cần giúp lâu dài: bệnh viện tâm thần tuyến tỉnh, khoa tâm lý lâm sàng của các bệnh viện đa khoa lớn, phòng tham vấn tâm lý của trường đại học là những chỗ có thể bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
An ủi người đang buồn nên nói gì?
Không cần câu hay. Những câu ngắn như "Mình ở đây", "Nghe chuyện đó mệt thật", "Kể cho mình nghe được không?" thường đủ. Điều quan trọng là người kia cảm thấy được nghe chứ không bị sửa.
Không biết nói gì thì có nên im lặng không?
Có thể. Ngồi cạnh, rót cốc nước, nói "mình không biết nói gì, nhưng mình không đi đâu cả" vẫn là một sự an ủi thật. Im lặng có người bên cạnh khác hẳn im lặng bỏ mặc.
Lắng nghe tích cực là gì?
Là cách nghe mà người nghe cố hiểu cảm xúc từ góc của người nói, rồi nhắc lại, hỏi thêm để họ biết mình được hiểu. Carl Rogers và Richard Farson mô tả khái niệm này năm 1957.
Khi nào nên đưa lời khuyên cho người đang buồn?
Khi họ hỏi, hoặc khi bạn đã hỏi "muốn mình nghe hay cùng nghĩ cách" và họ chọn vế sau. Lời khuyên nên nhỏ, mở, để người kia tự chọn.
Nghe chuyện buồn mãi có làm mình buồn theo không?
Có thể. Đỡ người khác cũng tốn sức, nên bạn cần giữ nhịp nghỉ cho mình. Bài "Giữ mình khi đỡ người khác" trong danh mục này bàn kỹ chuyện đó.