Con người biết buồn vì nỗi buồn từng giúp tổ tiên ta sống sót và giữ được nhau. Theo các giả thuyết tiến hoá được nhiều người ủng hộ, buồn giúp con non gọi cha mẹ khi lạc, giúp ta thôi theo đuổi mục tiêu vô vọng và kéo người cùng nhóm đến giúp khi gặp mất mát. Nhưng "có ích trong tiến hoá" không có nghĩa là mọi nỗi buồn đều tốt, và càng không có nghĩa trầm cảm là có ích.
Nỗi buồn có từ trước khi có con người
Nếu tách một con chó con, mèo con hay khỉ con khỏi mẹ, nó sẽ kêu. Tiếng kêu ấy dai dẳng, cao giọng, và thường dừng ngay khi mẹ quay lại. Nhà thần kinh học Jaak Panksepp, trong cuốn Affective Neuroscience (1998), xem đây là dấu vết của một hệ thống cảm xúc rất cổ ở động vật có vú, liên quan tới nỗi đau chia ly. Ông gọi nó là hệ thống PANIC, về sau đổi thành GRIEF, và cho rằng nỗi buồn khi mất người gắn bó của con người mọc lên từ cùng một gốc.
Nói cách khác, trước khi biết nói, biết làm thơ, tổ tiên ta đã có một "chuông báo" kêu lên khi xa người mình cần. Với một con non không tự kiếm ăn được, chuông ấy là chuyện sống còn: kêu đủ to và đủ lâu thì được tìm thấy.
Ở loài linh trưởng, các nhà nghiên cứu thực địa đã ghi nhận những hành vi khó giải thích quanh cái chết, như tinh tinh mẹ mang theo xác con nhiều ngày. Nhưng diễn giải đó là "đau buồn" theo nghĩa của con người hay không thì giới khoa học còn thận trọng, chưa có kết luận chắc.
Phản đối, tuyệt vọng, tách rời: bài học từ trẻ nhỏ xa mẹ
Đầu thập niên 1950, ở Anh, trẻ nhỏ nằm viện thường bị tách khỏi cha mẹ, người nhà chỉ được thăm rất hạn chế. Nhà nghiên cứu James Robertson quay bộ phim tài liệu A Two-Year-Old Goes to Hospital (1952) ghi lại một bé gái trong thời gian nằm viện. Cùng với bác sĩ tâm thần John Bowlby, ông mô tả ba chặng mà trẻ thường trải qua khi xa người chăm sóc:
- Phản đối: khóc to, gọi mẹ, tìm kiếm, không chịu ai dỗ.
- Tuyệt vọng: lặng đi, ít chơi, buồn bã, như đã thôi hy vọng.
- Tách rời: trông như đã ổn, nhưng khi mẹ quay lại thì trẻ hờ hững.
Những quan sát này góp phần thay đổi cách bệnh viện nhiều nước đối xử với bệnh nhi: cho cha mẹ ở cùng con. Với câu hỏi "vì sao biết buồn", chúng cho thấy một điều: buồn là phản ứng tự nhiên trước việc mất kết nối với người mình phụ thuộc. Tiếng khóc ở chặng đầu là lời gọi. Sự lặng đi ở chặng sau có thể là cách tiết kiệm sức khi lời gọi không được đáp.
Bowlby phát triển các ý này thành thuyết gắn bó (attachment theory), một trong những nền tảng của tâm lý học phát triển hiện đại.
Các giả thuyết tiến hoá chính về nỗi buồn
Không ai quay ngược thời gian được để xem tổ tiên ta buồn ra sao, nên mọi giải thích tiến hoá đều là giả thuyết. Một số được ủng hộ rộng, một số còn tranh cãi gay gắt.
| Giả thuyết | Nội dung chính | Mức đồng thuận |
|---|---|---|
| Tín hiệu cầu cứu | Gương mặt buồn, nước mắt gọi người khác đến giúp và an ủi | Được ủng hộ rộng |
| Rút khỏi mục tiêu vô vọng | Tâm trạng xuống thấp giúp ngừng tốn sức vào việc không thể thành | Được nhiều người ủng hộ (Nesse) |
| Bảo toàn năng lượng | Khi điều kiện xấu, giảm hoạt động để giữ sức | Hợp lý nhưng khó kiểm chứng |
| Suy ngẫm phân tích | Nỗi buồn giúp tập trung giải một vấn đề khó (Andrews và Thomson, 2009) | Còn tranh cãi nhiều |
| Thương lượng | Buồn kéo dài như cách "đình công" buộc người xung quanh giúp (Edward Hagen) | Còn tranh cãi nhiều |
Rút khỏi mục tiêu vô vọng
Randolph Nesse, bác sĩ tâm thần nhiều năm làm việc ở Đại học Michigan, là một trong những người khai mở ngành y học tiến hoá, lập luận rằng tâm trạng là bộ điều chỉnh việc đầu tư công sức. Khi mọi việc thuận lợi, tâm trạng tốt đẩy ta làm nhiều hơn. Khi cứ đổ sức mà không được gì, tâm trạng xấu kéo ta lại. Một người đi săn mãi một con mồi không bắt được, nếu không bao giờ nản, sẽ chết đói vì bỏ qua những con mồi dễ hơn.
Ví dụ đời thường: một bạn sinh viên ôn thi lại lần thứ ba một môn không hợp, càng ôn càng nặng nề. Cảm giác chán nản ấy có thể là lời nhắc nên hỏi thầy cô, đổi cách học, hoặc cân nhắc một lựa chọn khác, chứ không phải lời kết tội "mình kém".
Tín hiệu cho người khác
Con người sống theo nhóm. Một thành viên vừa mất người thân, vừa bị thương hay vừa thất bại cần cả nhóm đỡ. Nỗi buồn hiện lên mặt, lên dáng người, lên giọng nói, cho nhóm biết ai đang cần. Người buồn cũng thường bớt tranh giành, bớt gây hấn, nên dễ được đón nhận hơn.
Có ích không có nghĩa là trầm cảm có ích
Đây là chỗ hay bị hiểu sai nhất. Chính Nesse nhấn mạnh rằng khả năng buồn được chọn lọc vì nó có ích trung bình, nhưng điều đó không biến mọi cơn buồn thành điều tốt. Cũng như sốt là phản ứng bảo vệ của cơ thể, nhưng sốt quá cao vẫn nguy hiểm và cần chữa.
Trầm cảm là một tình trạng sức khoẻ, có nhiều nguyên nhân đan xen: di truyền, sinh học, hoàn cảnh sống, biến cố, các bệnh khác. Nó làm người bệnh mất khả năng làm việc, học hành, chăm sóc mình và người thân, nên khó nói là "giúp sống sót". Các giả thuyết tiến hoá giải thích vì sao con người có khả năng buồn, chứ không phải lý do để ai đó chịu đựng trầm cảm mà không tìm giúp.
Nỗi buồn giữa đời sống hiện đại
Một ý thú vị của y học tiến hoá là sự "lệch pha": bộ não của ta thích nghi với đời sống làng nhỏ, nơi mọi người quen nhau, mất mát thì có cả làng chia sẻ. Ngày nay, nhiều người sống trong căn phòng trọ một mình, mất mát xảy ra ở nơi xa quê, và mạng xã hội đưa đến hàng trăm so sánh mỗi ngày. Chuông báo vẫn kêu như cũ, nhưng những người sẽ chạy đến khi nghe chuông thì ít hơn, xa hơn.
Điều này không có nghĩa phải quay về làng xưa. Nó gợi ý rằng phần "gọi người đến" của nỗi buồn cần được làm một cách chủ động hơn: nhắn tin, gọi điện, gặp mặt, thay vì chờ ai đó tự nhận ra.
Việc làm được ngay: dùng nỗi buồn đúng việc của nó
- Hỏi nỗi buồn đang báo điều gì. Mất kết nối với ai? Mục tiêu nào đang không thành? Viết ra một dòng.
- Cho phần "gọi người" làm việc. Chọn một người để nói thật "dạo này mình buồn". Nếu khó mở lời, một tin nhắn ngắn cũng được.
- Xem lại mục tiêu, đừng vội bỏ. Có khi chỉ cần đổi cách, đổi nhịp, không cần bỏ hẳn.
- Cho cơ thể nghỉ, nhưng đừng nằm mãi. Giảm việc vài hôm là hợp lý; tách khỏi mọi người cả tháng thì không.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu nỗi buồn kéo dài trên hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày; nếu bạn mất hứng thú với hầu hết mọi thứ, ăn ngủ đảo lộn, không học hay làm được, thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay một chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Randolph Nesse, Good Reasons for Bad Feelings (2019).
- John Bowlby, bộ ba Attachment and Loss (1969–1980) — nặng tính chuyên môn, có thể đọc phần tóm lược.
- Jaak Panksepp và Lucy Biven, The Archaeology of Mind (2012) — bản dễ đọc hơn về các hệ cảm xúc ở động vật.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người lại biết buồn?
Theo các giả thuyết tiến hoá, nỗi buồn giúp con non gọi người chăm sóc, giúp ta thôi đổ sức vào mục tiêu vô vọng và báo cho nhóm biết ai cần giúp. Những chức năng ấy làm tăng cơ hội sống sót, nên khả năng buồn được giữ lại qua nhiều thế hệ.
Động vật có biết buồn không?
Động vật có vú non có phản ứng rõ khi xa mẹ: kêu khóc, rồi lặng đi. Ở linh trưởng có những hành vi khó giải thích quanh cái chết. Tuy vậy, chúng có cảm nhận nỗi buồn giống con người hay không thì khoa học chưa khẳng định được.
Trầm cảm có phải là có lợi về mặt tiến hoá không?
Có một số giả thuyết như vậy nhưng còn tranh cãi nhiều. Phần lớn chuyên gia xem trầm cảm là tình trạng sức khoẻ cần được chữa, giống như sốt cao. Khả năng buồn có ích không có nghĩa là trầm cảm có ích.
Ba giai đoạn phản đối, tuyệt vọng, tách rời là gì?
Đây là ba chặng mà James Robertson và John Bowlby mô tả ở trẻ nhỏ khi bị xa cha mẹ dài ngày, từ những năm 1950. Trẻ khóc gọi, rồi lặng đi buồn bã, rồi như dửng dưng. Quan sát này góp phần hình thành thuyết gắn bó.
Vì sao thời nay nhiều người thấy buồn hơn?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Một giả thuyết là bộ não của ta hợp với đời sống cộng đồng nhỏ, trong khi nhiều người nay sống tách biệt, xa người thân và tiếp xúc với rất nhiều so sánh. Nỗi buồn vẫn gọi người đến, nhưng người có thể đến thì ít và xa hơn.