Buồn là một cảm xúc cơ bản của con người, xuất hiện khi ta mất đi điều mình quý, hoặc khi điều mình mong mỏi không thành. Nó làm ta chậm lại, hướng vào bên trong và phát tín hiệu cho người xung quanh biết mình cần được đỡ. Buồn không phải là hỏng hóc của tâm trí; nó là cách tâm trí tiêu hoá mất mát và điều chỉnh lại những gì ta theo đuổi.
Hiểu nỗi buồn làm việc gì không khiến nó bớt đau ngay. Nhưng nó giúp ta thôi tự trách vì đã buồn, và nhận ra lúc nào nỗi buồn đang làm đúng phận sự, lúc nào nó đã vượt quá và cần người giúp.
Buồn có phải là một cảm xúc cơ bản không
Năm 1872, Charles Darwin in cuốn The Expression of the Emotions in Man and Animals (Sự biểu lộ cảm xúc ở người và động vật). Ông dành hẳn một chương cho trạng thái chán nản, lo âu, đau buồn, và mô tả rất kỹ gương mặt buồn: đầu lông mày trong kéo lên và xếch chéo, khoé miệng trễ xuống. Ông gọi nhóm cơ tạo nên dáng lông mày ấy là "cơ đau buồn" (grief-muscles) và nhận xét rằng nó khó điều khiển theo ý muốn, nên người ta khó giả vờ buồn cho thật giống.
Gần một thế kỷ sau, nhà tâm lý học Mỹ Paul Ekman đi kiểm tra xem gương mặt cảm xúc có giống nhau ở mọi nền văn hoá không. Cuối thập niên 1960, ông và cộng sự làm việc với người Fore ở cao nguyên Papua New Guinea, một cộng đồng hầu như chưa tiếp xúc với phim ảnh hay báo chí phương Tây. Họ vẫn nhận ra gương mặt buồn, vui, giận, sợ trong ảnh người lạ. Từ những nghiên cứu như vậy, Ekman đề xuất nhóm cảm xúc cơ bản thường được nhắc: vui, buồn, sợ, giận, ghê tởm và ngạc nhiên.
Cần nói thêm cho đúng mức: quan điểm "cảm xúc cơ bản" không phải là kết luận khép lại. Nhà tâm lý học Lisa Feldman Barrett, trong cuốn How Emotions Are Made (2017), cho rằng cảm xúc được bộ não "dựng" lên từ cảm giác cơ thể, hoàn cảnh và khái niệm văn hoá, chứ không có sẵn những mạch riêng cho từng cảm xúc. Hai trường phái còn tranh luận. Điều hầu như ai cũng đồng ý là: buồn gắn với mất mát, và nỗi buồn được nhận ra rất rộng rãi giữa các nền văn hoá.
Buồn khác sợ hãi và giận dữ ở đâu
Ba cảm xúc này hay đi cùng nhau, nhất là sau một biến cố. Nhưng mỗi cái trả lời một câu hỏi khác nhau và đẩy cơ thể theo một hướng khác nhau.
| Cảm xúc | Thường nổi lên khi | Cơ thể muốn làm gì | Năng lượng |
|---|---|---|---|
| Buồn | Mất điều quý giá, điều mong đợi không thành | Chậm lại, thu mình, tìm chỗ dựa | Giảm xuống |
| Sợ | Có nguy hiểm sắp tới | Tránh xa, chạy, nín thở canh chừng | Tăng vọt |
| Giận | Bị cản trở, bị đối xử bất công | Tiến tới, đẩy lùi chướng ngại | Tăng vọt |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao buồn hay bị hiểu nhầm là "lười" hay "yếu". Nó là cảm xúc duy nhất trong ba cái kéo năng lượng xuống. Nhưng chính việc kéo xuống ấy có ích, như phần dưới sẽ nói.
Nỗi buồn dùng để làm gì
Các nhà nghiên cứu cảm xúc thường nêu năm việc mà nỗi buồn làm cho ta. Không phải lúc nào cả năm cũng xảy ra, nhưng biết chúng giúp ta đọc được nỗi buồn của chính mình.
1. Báo cho ta biết điều gì quan trọng
Ta không buồn vì mất thứ mình không để tâm. Độ sâu của nỗi buồn thường đi cùng độ gắn bó. Một học sinh buồn rũ khi lớp chuyển trường cho một người bạn, đó là dấu hiệu tình bạn ấy có giá trị thật với em. Nỗi buồn, theo cách đó, là tấm bản đồ chỉ ra những thứ ta yêu.
2. Bắt ta dừng lại để nghĩ lại
Khi buồn, người ta ít hứng khởi lao vào việc mới. Bác sĩ tâm thần Randolph Nesse, người nghiên cứu cảm xúc dưới góc nhìn tiến hoá, cho rằng tâm trạng xuống thấp giúp ta ngừng đổ công sức vào mục tiêu không còn đạt được, để có thời gian cân nhắc lại. Ví dụ: sau khi trượt một vòng phỏng vấn, vài ngày uể oải có thể là lúc ta tự hỏi mình có thật muốn công việc đó không.
3. Gọi người khác lại gần
Gương mặt buồn, giọng trùng xuống, dáng ngồi co lại là những tín hiệu người xung quanh đọc được rất nhanh. Chúng thường khơi lòng thương và muốn giúp, chứ không khơi sự đề phòng như gương mặt giận. Trẻ nhỏ là ví dụ rõ nhất: mặt mếu đủ để người lớn bỏ dở việc đang làm.
4. Gắn người với người
Buồn cùng nhau là một cách gắn kết. Tiếng Việt có hẳn chữ "chia buồn". Những người từng đi qua một nỗi buồn chung, như một mùa lũ, một lần cả nhà lo cho người ốm, thường thân nhau hơn sau đó.
5. Làm ta cẩn thận hơn một chút
Một số thí nghiệm cho thấy khi tâm trạng hơi buồn, người ta xét thông tin kỹ hơn và ít cả tin hơn. Đây là một đề tài riêng, có cả mặt lợi lẫn giới hạn, được bàn kỹ trong bài về buồn và suy nghĩ cẩn thận.
Cảm xúc buồn, tâm trạng buồn và nỗi buồn kéo dài
Trong tâm lý học, người ta phân biệt cảm xúc với tâm trạng. Cảm xúc thường có đối tượng rõ (buồn vì bạn chuyển trường), đến nhanh và qua tương đối nhanh. Tâm trạng thì lan toả, kéo dài hơn, đôi khi không chỉ ra được nguyên nhân, như một buổi chiều thấy mọi thứ xám xịt.
Nỗi buồn thường đến theo đợt, như sóng. Đang ăn cơm thấy bình thường, nghe một bài hát thì nghẹn lại, rồi lại qua. Những đợt sóng ấy thưa dần theo thời gian là dấu hiệu nỗi buồn đang được tiêu hoá. Ngược lại, khi nỗi buồn không còn đi theo đợt mà đặc quánh suốt ngày, suốt nhiều tuần, lấy mất hứng thú với mọi thứ, đó không còn là nỗi buồn làm đúng phận sự nữa.
Người Việt đã nói về nỗi buồn thế nào
Văn hoá Việt chưa bao giờ xem nỗi buồn là thứ phải giấu. Ca dao có những câu buồn mà rất đẹp, kiểu:
Buồn trông con nhện giăng tơ
Nhện ơi nhện hỡi, nhện chờ mối ai
Người xưa nhìn ra thế giới qua lăng kính nỗi buồn, và hiểu rằng nỗi buồn tô màu cả cảnh vật. Nguyễn Du viết trong Truyện Kiều: "Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu / Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ". Câu thơ ấy nói đúng điều tâm lý học sau này đo được: tâm trạng ảnh hưởng tới cách ta nhìn mọi thứ xung quanh. Phần sâu hơn về nỗi buồn trong thơ văn được bàn ở danh mục văn chương của wiki này.
Việc làm được ngay khi đang buồn
- Gọi đúng tên. Nói thầm "mình đang buồn vì…" và điền vào chỗ trống. Gọi tên được nguyên nhân thường làm nỗi buồn bớt mênh mông.
- Cho phép mình buồn một lúc. Gồng lên "không sao" thường làm cảm xúc ở lại lâu hơn. Buồn có thời hạn trong ngày, ví dụ một buổi tối, dễ chịu hơn buồn bị nén cả tuần.
- Chăm phần thân. Ăn một bữa tử tế, uống nước, ngủ đủ, ra ngoài đi bộ một đoạn. Cơ thể mệt làm mọi nỗi buồn nặng thêm.
- Kể cho một người. Không cần lời khuyên, chỉ cần có người nghe. Nỗi buồn được chia sẻ hiếm khi nặng như lúc giữ một mình.
- Hoãn quyết định lớn. Bỏ việc, chia tay, bán nhà, nói lời cạn tàu ráo máng — đợi qua đợt sóng rồi hãy tính.
Khi nào cần tìm người giúp
Nỗi buồn bình thường vẫn để chừa chỗ cho những khoảnh khắc khác: vẫn cười được với một câu đùa, vẫn thấy ngon miệng một bữa, vẫn ngủ được phần lớn các đêm. Hãy tìm đến bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý khi:
- Buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần.
- Mất hứng thú với hầu hết những việc trước đây thích.
- Ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng rõ rệt.
- Thấy mình vô dụng, là gánh nặng, hoặc có ý nghĩ về cái chết.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Bài viết này là kiến thức phổ thông, không thay cho chẩn đoán của người có chuyên môn.
Đọc thêm
- Charles Darwin, The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872) — cổ nhưng vẫn đọc được, nhiều hình minh hoạ gương mặt.
- Paul Ekman, Emotions Revealed (2003) — có chương riêng về buồn và đau khổ.
- Randolph Nesse, Good Reasons for Bad Feelings (2019) — vì sao cảm xúc khó chịu lại tồn tại.
- Lisa Feldman Barrett, How Emotions Are Made (2017) — góc nhìn khác về bản chất cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp
Buồn là gì?
Buồn là cảm xúc xuất hiện khi ta mất đi điều mình quý hoặc điều mong đợi không thành. Nó làm năng lượng giảm xuống, khiến ta chậm lại và hướng vào trong. Đây là phản ứng bình thường, ai cũng có.
Buồn có phải là cảm xúc cơ bản không?
Theo nhóm nghiên cứu của Paul Ekman, buồn là một trong sáu cảm xúc cơ bản, được nhận ra trên gương mặt ở nhiều nền văn hoá. Một số nhà khoa học khác cho rằng cảm xúc do não dựng lên chứ không có sẵn. Dù theo cách nào, buồn vẫn là cảm xúc phổ biến khắp nơi.
Nỗi buồn có tác dụng gì?
Nỗi buồn báo cho ta biết điều gì quan trọng, bắt ta dừng lại cân nhắc mục tiêu, gọi người khác đến giúp và gắn kết người với người. Nó cũng có thể làm ta xét thông tin kỹ hơn một chút. Khi kéo dài quá mức, những tác dụng ấy mất đi.
Buồn bao lâu thì là bình thường?
Không có con số chung, vì còn tuỳ mất mát lớn hay nhỏ. Dấu hiệu tốt là nỗi buồn đến theo đợt và các đợt thưa dần. Nếu buồn gần như cả ngày, mỗi ngày, trên hai tuần, kèm mất hứng thú, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên cố tỏ ra vui khi đang buồn không?
Gượng vui một lúc ở chỗ đông người thì ai cũng từng làm. Nhưng nén nỗi buồn lâu dài thường làm nó dai dẳng hơn. Tốt hơn là có một chỗ, một người để được buồn thật.