Khóc xong có nhẹ lòng không? Theo các nghiên cứu, câu trả lời là "thường có, nhưng không phải lúc nào cũng có". Phần đông người được hỏi kể rằng họ thấy dễ chịu hơn sau khi khóc, nhất là khi có người an ủi và khi chuyện gây buồn đã qua hoặc đã được hiểu ra. Thí nghiệm trong phòng lab còn cho thấy cảm giác nhẹ nhõm có khi đến muộn, sau một khoảng tâm trạng chùng xuống ngay lúc khóc xong.
Ý tưởng "xả ra cho nhẹ" có từ rất lâu
Từ thời Hy Lạp cổ, Aristotle đã dùng chữ katharsis trong sách Thi học để nói về việc bi kịch khơi lòng thương và nỗi sợ ở khán giả rồi "thanh lọc" chúng. Chữ ấy nghĩa chính xác là gì thì giới nghiên cứu cổ điển vẫn còn bàn. Cuối thế kỷ 19, hai bác sĩ Josef Breuer và Sigmund Freud mượn lại chữ này cho "phương pháp giải toả", với ý rằng cảm xúc dồn nén cần được xả ra.
Từ đó hình ảnh "khóc như van xả" lan rộng: cảm xúc như nước trong nồi áp suất, khóc là mở van. Trong dân gian Việt cũng có những câu như "khóc cho nhẹ người", "khóc cho hả". Hình ảnh rất dễ hiểu, nhưng khoa học hiện đại cho thấy chuyện phức tạp hơn một cái van.
Hỏi người ta nhớ lại: đa số thấy nhẹ hơn
Cách nghiên cứu thứ nhất là hỏi người ta về lần khóc gần nhất. Nhóm của Ad Vingerhoets (Hà Lan) điều phối một khảo sát quốc tế về khóc ở người trưởng thành, thu dữ liệu từ hàng nghìn người ở hàng chục nước. Năm 2008, Lauren Bylsma, Vingerhoets và Jonathan Rottenberg phân tích phần dữ liệu về việc khóc có giúp tâm trạng không.
Kết quả chính: phần lớn người tham gia kể rằng sau lần khóc gần nhất họ thấy dễ chịu hơn; một phần đáng kể thấy không thay đổi gì; và một số ít thấy tệ hơn. Điều đáng chú ý nhất là những yếu tố đi kèm với cảm giác nhẹ lòng:
- Có người an ủi. Người được một người khác đỡ khi khóc hay kể là nhẹ lòng hơn người khóc một mình.
- Chuyện đã được giải quyết hoặc hiểu ra. Khóc xong rồi thấy rõ hơn mình buồn vì gì, nên làm gì, thì nhẹ hơn khóc trong bế tắc.
- Không thấy xấu hổ. Người khóc trước mặt người khác rồi thấy ngượng, bị chê, thì ít nhẹ lòng hơn.
Cũng có nhóm ít được lợi hơn từ việc khóc: những người đang có triệu chứng trầm cảm, lo âu, hoặc khó nhận diện cảm xúc của chính mình. Với họ, khóc không mang lại cảm giác "xả" như người khác.
Đo trong phòng thí nghiệm: nhẹ lòng có độ trễ
Cách thứ hai là cho người ta xem phim buồn và đo tâm trạng trước và sau. Nhiều nghiên cứu cũ theo cách này lại thấy kết quả ngược: người khóc khi xem phim thường thấy buồn hơn ngay sau đó. Vậy là sao?
Năm 2015, nhóm của Asmir Gračanin, cùng Vingerhoets và cộng sự, đo tâm trạng nhiều lần sau khi xem phim: ngay sau phim, 20 phút sau và 90 phút sau. Những người đã khóc thấy tâm trạng tệ đi ngay sau phim, nhưng sau một thời gian thì hồi lại, và tới mốc 90 phút còn có phần khá hơn so với lúc trước khi xem. Những người không khóc thì tâm trạng gần như đi ngang.
Hai kiểu nghiên cứu ghép lại cho một bức tranh hợp lý: khóc có thể làm mình chùng xuống thêm một lúc, rồi sau đó mới nhẹ đi. Khi nhớ lại, ta nhớ cái nhẹ về sau hơn là lúc nặng ngay sau khi khóc.
Vì sao khóc có thể làm dịu
Không ai biết chắc toàn bộ cơ chế. Các giải thích hiện được bàn nhiều:
| Giải thích | Nội dung | Mức bằng chứng |
|---|---|---|
| Được người khác đỡ | Nước mắt khiến người bên cạnh lại gần, ôm, nói lời an ủi | Khá vững |
| Cơ thể tự dịu | Sau đợt kích động lúc khóc, hệ thần kinh phó giao cảm (phần "phanh") hoạt động mạnh hơn, nhịp thở và tim chậm lại | Có bằng chứng, chưa đầy đủ (Gračanin và cộng sự, 2014) |
| Hiểu ra điều mình cảm | Khóc buộc ta dừng lại và nhận ra cảm xúc thật | Hợp lý, khó đo |
| Thải chất qua nước mắt | Nước mắt mang hormone căng thẳng ra ngoài | Chưa được chứng minh |
Điểm chung đáng nhớ: phần lớn lợi ích của khóc có vẻ đến từ con người — người an ủi ta, và chính ta khi hiểu mình hơn — chứ không đến từ bản thân giọt nước mắt.
Khi khóc không làm nhẹ lòng
Có những lần khóc xong lại thấy tệ hơn. Thường gặp khi:
- Khóc trong hoàn cảnh bị chê cười, bị bảo "có thế mà cũng khóc".
- Khóc mà chuyện vẫn đang tiếp diễn, không có lối ra, ví dụ một mâu thuẫn gia đình kéo dài.
- Khóc lặp lại hằng ngày như một vòng xoáy, mỗi lần khóc lại kéo theo những ý nghĩ tự trách.
- Đang ở trong một giai đoạn trầm cảm, khi cảm xúc không còn đi theo đợt lên xuống bình thường.
Ngược lại, có người lâu rồi không khóc được dù rất buồn. Điều đó cũng không có nghĩa là lạnh lùng hay "có vấn đề". Mỗi người một kiểu bộc lộ. Nhưng nếu trước đây bạn hay khóc, giờ thấy trống rỗng, tê dại suốt nhiều tuần, đó là điều nên nói với bác sĩ.
Việc làm được ngay để cơn khóc giúp được mình
- Tìm chỗ an toàn. Một góc riêng, trong xe, một chỗ ngồi kín. Khóc mà không phải lo bị nhìn thì đỡ ngượng, đỡ tự trách.
- Đừng ép mình nín, cũng đừng ép mình khóc. Cố nín thường làm cổ họng thắt lại khó chịu. Còn xem phim buồn để "xả" thì chưa chắc đã giúp.
- Sau khi khóc, cho mình một khoảng chậm. Rửa mặt, uống nước, ngồi yên vài phút. Nhớ rằng cảm giác nhẹ có thể đến sau một lúc.
- Đặt một câu cho cảm xúc. "Mình khóc vì thấy mình không được ghi nhận." Một câu như vậy biến cơn khóc thành hiểu biết.
- Kể với một người. Đây là yếu tố mạnh nhất trong các nghiên cứu. Một cuộc gọi, một tin nhắn cũng tính.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi có người khóc trước mặt mình, việc tốt nhất thường là ngồi xuống, đưa khăn giấy, im lặng một lúc. Tránh "nín đi", "có gì đâu mà khóc". Cứ để họ khóc xong, rồi hỏi: "Bạn muốn kể không, hay muốn mình ngồi đây thôi?" Theo nghiên cứu, chính sự có mặt ấy làm cơn khóc thành nhẹ lòng.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu bạn khóc gần như mỗi ngày trên hai tuần, khóc không vì lý do gì rõ ràng, kèm mất hứng thú, ăn ngủ đảo lộn, không học hay làm được, thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết, hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Ad Vingerhoets, Why Only Humans Weep (2013).
- Các bài tổng quan của Lauren Bylsma và Jonathan Rottenberg về khóc và tâm trạng, đăng trên các tạp chí tâm lý học.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khóc xong thấy nhẹ lòng?
Nhiều khả năng vì khóc kéo người khác đến an ủi, giúp cơ thể dịu lại sau đợt kích động và giúp ta nhận ra mình đang buồn vì gì. Thuyết "khóc để thải độc" chưa được chứng minh. Cảm giác nhẹ có thể đến sau một lúc chứ không ngay lập tức.
Khóc nhiều có tốt không?
Khóc khi buồn là bình thường và thường có ích. Nhưng khóc gần như mỗi ngày kéo dài trên hai tuần, kèm mất hứng thú và ăn ngủ đảo lộn, là dấu hiệu nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Lúc đó, vấn đề không nằm ở việc khóc mà ở điều khiến mình khóc.
Vì sao có lúc khóc xong lại thấy tệ hơn?
Khi khóc trong hoàn cảnh bị chê cười, khi chuyện buồn vẫn đang tiếp diễn, hoặc khi đang có triệu chứng trầm cảm, khóc thường không mang lại nhẹ nhõm. Ngoài ra, ngay sau khi khóc tâm trạng có thể chùng thêm một lúc rồi mới hồi lại.
Đàn ông có nên khóc không?
Nước mắt là phản ứng của con người, không phân biệt giới. Nhiều khảo sát cho thấy phụ nữ khóc thường hơn nam giới, một phần vì cách nuôi dạy và chuẩn mực xã hội. Nam giới nén khóc lâu dài không làm nỗi buồn biến mất mà chỉ khiến nó tìm đường ra khác.
Không khóc được khi buồn có sao không?
Mỗi người bộc lộ cảm xúc một kiểu, không khóc không có nghĩa là không buồn. Tuy nhiên, nếu bạn thấy tê dại, trống rỗng suốt nhiều tuần trong khi trước đây không như vậy, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.