Nỗi buồn trong cơ thể: vì sao buồn lại nặng ngực, nghẹn họng, uể oải

Nỗi buồn không chỉ nằm trong đầu. Khi buồn, nhiều người thấy ngực nặng như có tảng đá đè, cổ họng nghẹn lại, tay chân rã rời, ăn không thấy ngon và nằm mãi không muốn dậy. Những cảm giác ấy có thật, có cơ sở sinh học, và phần lớn là vô hại; nhưng một số dấu hiệu như đau thắt ngực, khó thở thì phải đi khám ngay, không được đổ hết cho "tại buồn".

Bản đồ cơ thể của nỗi buồn

Năm 2014, nhóm của nhà thần kinh học Lauri Nummenmaa ở Phần Lan công bố một nghiên cứu được nhắc đến rất nhiều trên tạp chí PNAS. Họ cho khoảng 700 người ở Phần Lan, Thuỵ Điển và Đài Loan xem hình bóng một cơ thể người, rồi tô lên những vùng thấy "mạnh lên" và "yếu đi" khi trải qua từng cảm xúc.

Kết quả cho ra những "bản đồ cảm xúc" khá nhất quán giữa các nền văn hoá. Với giận và sợ, vùng ngực và đầu sáng rực, tay như được tiếp sức. Với buồn thì khác hẳn: tay và chân bị tô màu "yếu đi", như mất lực, còn vùng ngực và đầu có cảm giác rõ. Nói cách khác, cái cảm giác "rã rời", "không nhấc nổi tay" khi buồn không phải là tưởng tượng riêng của ai — rất nhiều người cùng mô tả như vậy.

Cần lưu ý: đây là bản đồ người ta tự cảm nhận, không phải đo hoạt động sinh lý trực tiếp. Nhưng nó cho thấy cơ thể là nơi ta "đọc" ra cảm xúc của mình.

Nặng ngực, nghẹn họng: chuyện gì đang diễn ra

Ngực nặng, thở dài

Khi buồn, hơi thở thường nông đi và không đều, xen những tiếng thở dài. Cơ ngực và cơ vai căng lên. Cộng lại, ta có cảm giác ngực bị đè, phải hít một hơi thật sâu mới thấy đủ. Thở dài thật ra là một cơ chế bình thường: nó giúp những túi phổi nhỏ nở lại sau một lúc thở nông. Người buồn thở dài nhiều hơn, và tiếng thở dài cũng là một tín hiệu cảm xúc người khác nhận ra.

Cục nghẹn ở cổ họng

Cảm giác như có gì vướng ở cổ, nuốt không trôi, thường đến khi ta cố nín khóc. Các cơ quanh họng và thanh quản co lại. Có một cách giải thích phổ biến cho rằng đó là do hai lệnh trái ngược cùng lúc — cơ thể muốn mở đường thở trong khi ta cố nuốt cảm xúc xuống — nhưng giải thích này chưa được kiểm chứng kỹ. Điều chắc chắn hơn là: cảm giác nghẹn thường dịu khi ta cho phép mình khóc, nói ra, hoặc thở chậm lại.

Uể oải, nặng tay chân

Nỗi buồn kéo năng lượng xuống, như bài về cảm xúc cơ bản đã nói. Ngoài ra, khi buồn ta thường ngủ kém, ăn thất thường, ít vận động, và ba thứ đó cộng dồn làm cơ thể mệt thật sự, không chỉ "mệt trong lòng".

Khi đau lòng và đau thân đi chung một đường

Tiếng Việt nói "đau lòng", "xót ruột", "thắt gan", tiếng Anh nói "heartbreak". Không phải ngẫu nhiên mà nhiều ngôn ngữ mượn từ đau thể xác để nói nỗi đau tinh thần. Một số nghiên cứu hình ảnh não cho thấy khi bị từ chối hay bị gạt ra ngoài, một số vùng não liên quan đến khía cạnh khó chịu của cơn đau cũng hoạt động. Chuyện này được bàn kỹ hơn ở các bài về thất tình và bị gạt ra rìa trong danh mục chuyện tình cảm.

Ở chiều ngược lại, người đang buồn hay căng thẳng kéo dài thường thấy những cơn đau sẵn có — đau lưng, đau đầu, đau dạ dày — nặng hơn. Cơ thể và cảm xúc ảnh hưởng qua lại, không có chiều nào hoàn toàn đi trước.

"Hội chứng trái tim tan vỡ" có thật không

Có. Trong y khoa, đó là bệnh cơ tim Takotsubo, được các bác sĩ Nhật Bản mô tả từ đầu những năm 1990. Tên gọi lấy từ chiếc bình bẫy bạch tuộc của ngư dân Nhật, vì tâm thất trái khi bệnh phình ra có hình giống chiếc bình ấy. Bệnh thường khởi phát sau một cú sốc cảm xúc hoặc thể chất rất mạnh, gặp nhiều hơn ở phụ nữ sau mãn kinh, với triệu chứng giống nhồi máu cơ tim: đau ngực, khó thở.

Phần lớn người bệnh hồi phục, nhưng đây là tình trạng cấp cứu thật sự. Bài học thực tế: đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi, đau lan lên vai hàm — dù đang buồn — hãy gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay. Đừng tự cho rằng "chắc tại buồn quá".

Bảng tra nhanh: cảm giác trong người khi buồn

Một điều nên biết thêm: một số bệnh thể chất như rối loạn tuyến giáp hay thiếu máu cũng gây mệt mỏi, uể oải, buồn bã. Vì thế khi mệt kéo dài, bác sĩ thường cho xét nghiệm để loại trừ trước khi kết luận "do tâm lý".

Đi từ cơ thể vào để làm dịu nỗi buồn

Cơ thể và cảm xúc đi hai chiều, nên đôi khi bắt đầu từ cơ thể lại dễ hơn bắt đầu từ suy nghĩ. Đây không phải mẹo "chữa buồn", chỉ là cách giúp nỗi buồn bớt đè nặng lên người.

Việc làm được ngay

• Thở ra chậm. Khi ngực nặng, thử thở ra dài hơn hít vào trong vài phút. Các kỹ thuật thở cụ thể đã có nhiều hướng dẫn riêng; ở đây chỉ cần nhớ: thở ra chậm là đạp nhẹ vào "phanh" của cơ thể.
• Thả lỏng vai, hàm. Buồn hay đi kèm nghiến răng, nhún vai. Cố ý hạ vai, mở hàm, duỗi lưng.
• Uống một cốc nước ấm. Giúp cổ họng dịu, lại cho tay một việc để làm.
• Đi bộ mười phút. Không cần tập nặng. Một vòng quanh ngõ, quanh sân trường đủ làm máu lưu thông, tay chân bớt nặng.
• Ăn một bữa nhỏ tử tế. Khi chán ăn, bát cháo, cốc sữa, quả chuối vẫn tốt hơn bỏ bữa.
• Tắm nước ấm, thay quần áo sạch. Việc nhỏ nhưng báo cho cơ thể rằng ngày mới vẫn tiếp tục.

Nếu bạn là người bên cạnh

Với người đang buồn, chăm cơ thể thường là cách giúp dễ nhận nhất. Một bát canh nóng, rủ đi bộ một vòng, nhắc uống nước — nhiều khi được đón nhận hơn mọi lời khuyên. Người Việt vẫn quen "thương nhau qua bữa cơm", và cách đó có cơ sở.

Khi nào cần tìm người giúp

Hãy gặp bác sĩ khi những cảm giác trong người kéo dài trên hai tuần, gần như mỗi ngày, ảnh hưởng tới ăn, ngủ, học, làm; khi sụt cân không rõ lý do; hoặc khi kèm theo cảm giác vô dụng, mất hứng thú với mọi thứ, có ý nghĩ về cái chết. Nơi đến có thể là bác sĩ đa khoa để kiểm tra thể chất trước, rồi khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Đau ngực, khó thở thì đi cấp cứu hoặc gọi 115. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Đọc thêm

• Bài "Bodily maps of emotions" của Lauri Nummenmaa và cộng sự (PNAS, 2014) — có hình bản đồ cơ thể dễ hiểu.
• Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score (2014) — sách phổ biến về cơ thể và sang chấn; đọc như một góc nhìn, một số luận điểm còn được bàn cãi.