Trong phim hoạt hình Những mảnh ghép cảm xúc (Inside Out, Pixar, 2015), Nỗi Buồn trở thành người hùng vì chính cô là người giúp cô bé Riley nói ra mình đang không ổn — và nhờ vậy được bố mẹ ôm lấy. Bộ phim kể bằng hình ảnh một ý mà tâm lý học đã nói từ lâu: nỗi buồn không phải thứ cần dập tắt, nó là cách để ta được người khác đỡ, và nhiều kỷ niệm quý nhất có cả vui lẫn buồn trong đó.
Bộ phim kể chuyện gì
Inside Out do Pete Docter đạo diễn, Ronnie del Carmen đồng đạo diễn, ra mắt năm 2015 và đoạt giải Oscar cho Phim hoạt hình hay nhất. Nhân vật chính là Riley, cô bé 11 tuổi phải theo bố mẹ chuyển từ bang Minnesota đến San Francisco. Nhà mới chật chội, trường mới lạ lẫm, đội khúc côn cầu thân quen ở lại phía sau.
Câu chuyện diễn ra chủ yếu trong đầu Riley, nơi năm cảm xúc điều khiển "bảng điều khiển": Niềm Vui (Joy), Nỗi Buồn (Sadness), Sợ Hãi (Fear), Giận Dữ (Anger) và Chán Ghét (Disgust). Niềm Vui là thủ lĩnh, luôn cố giữ cho Riley vui. Còn Nỗi Buồn — dáng tròn, màu xanh lam, đeo kính, hay nằm bẹp xuống sàn — bị coi là kẻ phá đám, được giao đứng trong một vòng phấn để khỏi chạm vào đâu.
Biến cố bắt đầu khi Niềm Vui và Nỗi Buồn bị cuốn ra khỏi trung tâm điều khiển, lạc vào vùng trí nhớ dài hạn. Không còn hai cảm xúc ấy, Riley chỉ còn sợ, giận, chán — và dần trở nên tê liệt, đến mức nảy ý định bỏ nhà một mình về lại Minnesota.
Khoảnh khắc Nỗi Buồn trở thành người hùng
Có hai cảnh làm thay đổi cách Niềm Vui nhìn Nỗi Buồn, và là xương sống ý nghĩa của phim.
Cảnh với Bing Bong
Bing Bong là người bạn tưởng tượng thời thơ ấu của Riley. Khi Bing Bong mất chiếc xe kéo quý giá, Niềm Vui cố làm cậu vui bằng cách chọc cười, tìm mặt tích cực — không có tác dụng. Nỗi Buồn thì ngồi xuống cạnh, nói rằng việc đó buồn thật, hỏi han về những gì cậu vừa mất. Bing Bong khóc, rồi đứng dậy được. Không có lời khuyên nào ở đây, chỉ có sự công nhận.
Đây là bài học mà các chuyên gia về lắng nghe vẫn dạy: với người đang buồn, câu "ừ, buồn thật" thường giúp nhiều hơn câu "thôi đừng buồn nữa".
Cảnh kỷ niệm trận đấu thua
Niềm Vui vẫn nghĩ kỷ niệm đẹp nhất của Riley là lúc cả đội tung cô bé lên sau trận khúc côn cầu. Cuối phim, Niềm Vui tua lại kỷ niệm ấy và nhận ra phần trước đó: Riley đã đánh hỏng cú quyết định, cả đội thua, cô bé buồn ngồi một mình. Chính nỗi buồn ấy khiến bố mẹ đến ngồi cạnh dỗ dành, rồi các bạn đến tung hô. Niềm vui của kỷ niệm có được là nhờ nỗi buồn mở đường.
Cao trào
Ở cuối phim, Niềm Vui lùi lại, nhường bảng điều khiển cho Nỗi Buồn. Riley quay về, đứng trước bố mẹ và oà khóc, nói rằng con nhớ nhà cũ, nhớ bạn bè, và con biết bố mẹ muốn con vui nhưng con không vui được. Bố mẹ ôm con, kể rằng họ cũng nhớ. Một kỷ niệm cốt lõi mới hình thành, mang hai màu: vàng của niềm vui và xanh của nỗi buồn.
Bộ phim đúng với tâm lý học đến đâu
Đội làm phim tham vấn các nhà tâm lý học, trong đó có Dacher Keltner (Đại học California, Berkeley) và Paul Ekman — người đề xuất nhóm cảm xúc cơ bản. Năm 2015, hai ông viết chung một bài trên báo The New York Times giải thích phần khoa học của phim.
| Trong phim | Khoa học nói gì |
|---|---|
| Nỗi Buồn giúp Riley được bố mẹ đỡ | Đúng tinh thần: nỗi buồn là tín hiệu gọi người khác đến giúp và gắn kết |
| Kỷ niệm có nhiều cảm xúc đan xen | Đúng: nhiều kỷ niệm quan trọng mang cảm xúc lẫn lộn, càng lớn càng rõ |
| Thiếu cả vui lẫn buồn khiến Riley tê liệt | Gần với một số mô tả về trạng thái trống rỗng, mất cảm xúc ở người trầm cảm |
| Năm cảm xúc là năm nhân vật | Cách kể chuyện, không phải mô hình não thật. Ekman đề xuất sáu cảm xúc; phim bỏ Ngạc Nhiên vì gần với Sợ Hãi |
| Ký ức là những quả cầu cất trên kệ | Hình ảnh ẩn dụ. Ký ức thật được tái dựng mỗi lần nhớ lại và có thể thay đổi |
Một chi tiết đáng chú ý: phim cho thấy ký ức có thể "đổi màu" khi được nhìn lại. Điều này khá gần với hiểu biết hiện nay rằng mỗi lần nhớ là một lần tái dựng, và cảm xúc lúc nhớ ảnh hưởng tới cách kỷ niệm hiện ra.
Vì sao người lớn khóc khi xem phim này
Nhiều khán giả trưởng thành kể họ khóc ở cảnh Bing Bong hơn cả trẻ con. Có lẽ vì người lớn nhận ra thứ phim nói: lớn lên là để lại phía sau những phần của mình. Cũng có thể vì nhiều người lớn từng là đứa trẻ được dặn "đừng khóc", "phải vui lên", và lần đầu thấy một bộ phim nói rằng buồn là được.
Bộ phim cũng chạm vào một áp lực rất đời thường ở gia đình Việt: cha mẹ mong con "ngoan, vui vẻ" để mình đỡ lo. Mẹ Riley nhờ con giữ nụ cười vì bố đang căng thẳng — một lời nhờ rất thương, nhưng vô tình buộc đứa trẻ giấu nỗi buồn của mình.
Phần hai: thêm Lo Âu và những cảm xúc mới
Năm 2024, Pixar ra mắt Inside Out 2 (tên Việt Những mảnh ghép cảm xúc 2), khi Riley bước vào tuổi dậy thì. Phần này thêm các cảm xúc phức tạp hơn như Lo Âu (Anxiety), Ganh Tị (Envy), Ennui (sự chán chường, uể oải) và Xấu Hổ (Embarrassment). Nỗi Buồn vẫn có mặt, lần này như một thành viên đã được chấp nhận trong nhóm. Phần hai tập trung vào lo âu nhiều hơn, nên phần một vẫn là phim nói về nỗi buồn rõ nhất.
Xem thế nào hôm nay
- Xem như người lớn. Thử hỏi: mình có đang "vẽ vòng phấn" quanh nỗi buồn của mình không? Lần cuối mình cho người thân thấy mình buồn là khi nào?
- Xem cùng con. Không cần giảng giải. Sau phim, hỏi một câu mở như "Con thích nhân vật nào?" rồi nghe. Nếu con chọn Nỗi Buồn, đó là một cánh cửa để nói chuyện.
- Để ý cảnh Bing Bong. Đó là bài học ngắn nhất về cách ngồi cạnh người đang buồn.
- Xem lại cảnh cuối với bố mẹ Riley. Bố mẹ không sửa, không khuyên, chỉ ôm và nói mình cũng nhớ. Đó là cách đón nỗi buồn của con.
Khi nào cần tìm người giúp
Riley trong phim chỉ trải qua một giai đoạn khó khăn, không phải trầm cảm. Ngoài đời, nếu một bạn nhỏ hay người lớn buồn gần như cả ngày, mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ thay đổi, học hay làm sa sút, nói những câu như muốn biến mất — hãy đưa họ đến bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Nỗi Buồn là người hùng trong Inside Out?
Vì Nỗi Buồn giúp Riley nói ra rằng cô bé đang không ổn, nhờ đó được bố mẹ ôm và an ủi. Phim cho thấy nỗi buồn là cách để được người khác đỡ, và nhiều kỷ niệm đẹp nhất bắt đầu từ một lúc buồn.
Inside Out có mấy cảm xúc?
Phần một có năm cảm xúc: Niềm Vui, Nỗi Buồn, Sợ Hãi, Giận Dữ và Chán Ghét. Phần hai năm 2024 thêm Lo Âu, Ganh Tị, Ennui (chán chường) và Xấu Hổ khi Riley vào tuổi dậy thì.
Inside Out có đúng với khoa học không?
Phim có tham vấn các nhà tâm lý học Dacher Keltner và Paul Ekman, và đúng ở tinh thần chung: nỗi buồn có chức năng xã hội, kỷ niệm mang cảm xúc đan xen. Còn việc cảm xúc là nhân vật hay ký ức là quả cầu chỉ là hình ảnh ẩn dụ để kể chuyện.
Phim Những mảnh ghép cảm xúc có hợp cho trẻ em không?
Phim là phim hoạt hình gia đình, nhiều trẻ xem được. Một số cảnh có thể làm trẻ nhỏ buồn, như cảnh Bing Bong. Xem cùng con và trò chuyện nhẹ nhàng sau phim là cách tốt nhất.
Cảnh nào trong Inside Out làm người xem khóc nhiều nhất?
Nhiều khán giả nhắc cảnh người bạn tưởng tượng Bing Bong và cảnh Riley oà khóc với bố mẹ ở cuối phim. Cả hai cảnh đều nói về việc chấp nhận mất mát và được người khác ôm lấy.