Anh chị em xa cách là một nỗi buồn khó nói, vì người ta vẫn tin "máu chảy ruột mềm" nên khi ruột thịt thành người dưng, người trong cuộc vừa buồn vừa xấu hổ. Nỗi buồn này thường âm ỉ chứ không dữ dội, nhói lên vào ngày Tết, ngày giỗ, khi cha mẹ ốm. Nó phổ biến hơn ta tưởng, và việc gọi tên nó là bước đầu để sống được với nó, dù có hàn gắn hay không.
Xa cách giữa anh chị em trông như thế nào
Không phải lúc nào cũng là cắt đứt. Xa cách có nhiều mức:
- Nhạt dần: mỗi người một gia đình, một thành phố, gặp nhau chỉ ngày Tết, hỏi han xã giao.
- Lạnh nhạt có lý do: một lần cãi nhau to, một lời nói khó quên, rồi cả hai im lặng.
- Căng thẳng ngầm: vẫn ngồi chung mâm cơm giỗ nhưng không nhìn nhau, mọi người trong họ đều biết.
- Cắt đứt: không liên lạc nhiều năm, không mời nhau đám cưới, đám hiếu.
Nhà nghiên cứu Karl Pillemer (Đại học Cornell) trong cuốn Fault Lines (2020) công bố một khảo sát toàn quốc ở Mỹ: khoảng hơn một phần tư người trưởng thành cho biết đang xa cách hẳn với ít nhất một người thân trong gia đình, trong đó có anh chị em ruột. Việt Nam chưa có số liệu tương tự, nhưng ai cũng biết ít nhất một gia đình "anh em không nhìn mặt nhau".
Những lý do hay gặp ở gia đình Việt
| Nguồn cơn | Biểu hiện quen thuộc |
|---|---|
| Đất đai, nhà cửa, thừa kế | Chia mảnh đất của bố mẹ, ai được nhiều, ai đứng tên, sổ đỏ |
| Chăm sóc cha mẹ già | Người ở gần gánh hết, người ở xa "chỉ gửi tiền"; ai đưa bố đi viện, ai ở với mẹ |
| Vết thương tuổi thơ | Bị so sánh, bố mẹ thiên vị, "con trưởng phải nhường", "con gái thì thiệt" |
| Tiền bạc vay mượn | Cho vay không trả, góp vốn làm ăn thất bại |
| Dâu, rể, người ngoài | Mâu thuẫn giữa vợ chồng của các anh chị em lan sang ruột thịt |
| Khác biệt lối sống, giá trị | Một người đi xa, đổi khác; người ở lại thấy bị coi thường |
Nhiều khi nguồn cơn không phải một chuyện mà là chuyện cuối cùng làm tràn ly. Một cuộc cãi nhau về mảnh đất có thể đang chở theo ba mươi năm cảm giác "bố mẹ thương anh hơn".
Vì sao xa cách với anh chị em lại buồn kiểu riêng
Mất một nhân chứng của tuổi thơ
Anh chị em là những người duy nhất cùng lớn lên trong một mái nhà, cùng ăn một nồi cơm, cùng biết tính bố mẹ. Mất họ là mất người cùng giữ ký ức. Không còn ai để hỏi "hồi nhỏ mình có cái xe đạp màu gì nhỉ", không ai cùng cười chuyện cũ.
Mất mát mà người kia vẫn còn đó
Khác với mất người thân, người anh, người chị vẫn sống, có khi ở cách vài cây số. Nỗi buồn lửng lơ, không có lễ nghi nào để khép lại. Nhà nghiên cứu Pauline Boss gọi những trường hợp như vậy là mất mát mơ hồ: người còn đó mà như đã xa.
Xấu hổ và tự trách
Câu "anh em như thể tay chân" khiến người trong cuộc thấy mình thất bại, thấy gia đình mình "không ra gì". Nhiều người giấu chuyện, không dám kể, vì sợ bị phán xét. Giấu càng lâu, nỗi buồn càng không có chỗ thoát.
Những ngày nhắc lại
Tết, giỗ bố mẹ, đám cưới con cháu, cha mẹ nằm viện — những dịp gia đình phải tụ họp là lúc xa cách hiện ra rõ nhất. Có người ngại về quê vì sợ chạm mặt; có người về mà cả bữa giỗ nuốt không trôi.
Có nên hàn gắn không
Không có câu trả lời chung. Pillemer phỏng vấn nhiều người đã làm lành và ghi nhận phần lớn họ thấy nhẹ nhõm, kể cả khi mối quan hệ không trở lại như xưa. Nhưng cũng có những trường hợp xa cách là lựa chọn bảo vệ mình — khi người kia từng bạo hành, lừa gạt nghiêm trọng, hoặc mỗi lần gặp lại là một lần tổn thương.
Vài câu tự hỏi có thể giúp:
- Điều mình mong là gì: làm lành hoàn toàn, chỉ cần chào nhau được, hay chỉ cần mình thôi day dứt?
- Nếu bây giờ không làm gì, mười năm nữa mình có tiếc không? (Nghiên cứu của Thomas Gilovich cho thấy về lâu dài người ta hay tiếc những việc đã không làm hơn những việc đã làm.)
- Có an toàn để mở lời không, cả về cảm xúc lẫn thực tế?
- Mình có sẵn sàng nghe phiên bản câu chuyện của người kia, dù khác hẳn của mình?
Hàn gắn không có nghĩa phải phân xử ai đúng ai sai. Nhiều cặp anh chị em làm lành được nhờ thoả thuận ngầm là không nhắc lại chuyện cũ, bắt đầu lại từ những việc nhỏ: một tin nhắn hỏi thăm sức khoẻ, một lần gửi quà Tết.
Việc làm được ngay
- Cho phép mình buồn. Dù lý do xa cách là gì, mất một người anh, người chị, người em là mất thật.
- Tách chuyện với người. Viết ra: mình giận chuyện gì cụ thể, và mình nhớ điều gì ở người ấy. Thường cả hai cột đều có.
- Chuẩn bị cho ngày khó. Trước Tết, trước ngày giỗ, nghĩ sẵn mình sẽ cư xử thế nào khi gặp mặt, ở lại bao lâu, ai đi cùng để mình đỡ chơ vơ.
- Không kéo con cháu vào. Để thế hệ sau tự có quan hệ với nhau, đừng truyền mối bất hoà xuống.
- Nếu muốn mở lời: bắt đầu nhỏ và không đòi hỏi. "Nghe nói mẹ dạo này yếu, em có về thì nhắn anh một câu" nhẹ hơn nhiều so với "mình cần nói chuyện nghiêm túc".
Nếu bạn là người bên cạnh
Bố mẹ, vợ chồng, con cháu thường thấy rõ hai anh chị em đang xa nhau. Đừng ép làm lành ("anh em với nhau cả, bỏ qua đi"), cũng đừng đứng về một phía. Có thể tạo dịp gặp nhau tự nhiên, không ép buộc, và nghe mỗi bên kể mà không chuyển lời. Với cha mẹ già, thấy con cái bất hoà là nỗi buồn lớn; nhưng cha mẹ cũng không thể làm thay việc hàn gắn.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu chuyện bất hoà khiến bạn buồn gần như mỗi ngày kéo dài hơn hai tuần, mất ngủ, mất hứng thú, ảnh hưởng công việc và gia đình riêng, hoặc có ý nghĩ chết, ý nghĩ làm hại bản thân, nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Với những bất đồng về tài sản, có thể cần thêm người hoà giải ở địa phương hoặc luật sư, để chuyện tiền bạc được tách khỏi chuyện tình cảm. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
Cuốn Fault Lines: Fractured Families and How to Mend Them của Karl Pillemer (2020) kể nhiều câu chuyện xa cách và làm lành trong gia đình. Cuốn Ambiguous Loss của Pauline Boss (1999) giải thích vì sao mất mát mà người còn đó lại khó nguôi. Ca dao Việt có rất nhiều câu về tình anh em, đọc để thấy người xưa cũng đã trăn trở chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em ruột xa cách có phổ biến không?
Phổ biến hơn người ta tưởng. Khảo sát của Karl Pillemer ở Mỹ công bố năm 2020 cho thấy hơn một phần tư người trưởng thành đang xa cách hẳn với ít nhất một người thân. Việt Nam chưa có số liệu tương tự, nhưng chuyện anh em bất hoà vì đất đai, chăm cha mẹ không hiếm.
Vì sao anh em ruột lại thành người dưng?
Lý do hay gặp là tranh chấp đất đai thừa kế, chuyện chăm sóc cha mẹ già, tiền bạc vay mượn, vết thương tuổi thơ do bị so sánh hay thiên vị, và mâu thuẫn lan từ dâu rể. Thường một chuyện cuối cùng làm tràn ly của nhiều năm tích tụ.
Có nên chủ động làm lành với anh chị em không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nhiều người làm lành thấy nhẹ nhõm dù quan hệ không như xưa, nhưng nếu người kia từng gây tổn thương nghiêm trọng, giữ khoảng cách có thể là cách bảo vệ mình. Nếu mở lời, nên bắt đầu nhỏ và không đòi hỏi.
Vì sao Tết và ngày giỗ lại buồn hơn khi anh em bất hoà?
Vì đó là những dịp gia đình tụ họp, sự xa cách hiện ra rõ nhất. Chuẩn bị trước cách cư xử, thời gian ở lại và người đi cùng giúp những ngày ấy dễ thở hơn.
Bố mẹ nên làm gì khi các con bất hoà?
Không ép làm lành, không đứng về một phía, không chuyển lời. Có thể tạo dịp gặp nhau tự nhiên và lắng nghe từng người. Việc hàn gắn cuối cùng vẫn phải do chính các con quyết định.
