Yêu đơn phương buồn theo một kiểu riêng: nỗi buồn không có chỗ để nói, không có ai để trách, và thường không có cả một cái kết rõ ràng. Người yêu đơn phương mất đi một điều chưa bao giờ thật sự có, nên ít ai coi đó là mất mát — kể cả chính họ. Hiểu nỗi buồn này đến từ đâu giúp ta đối xử với mình tử tế hơn trong lúc chờ nó nhạt đi.
Yêu đơn phương là gì, và vì sao rất phổ biến
Yêu đơn phương là thương một người mà người ấy không thương lại theo cùng cách, hoặc không biết. Có khi là cô bạn cùng lớp suốt ba năm cấp ba, có khi là anh đồng nghiệp đã có gia đình, có khi là người bạn thân mà mình sợ nói ra sẽ mất luôn tình bạn. Văn học Việt Nam không thiếu những mối tình như vậy: chàng trai thôn Đoài trong bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính nhớ cô gái thôn Đông, trách sao bên ấy chẳng sang bên này, nhớ mà không nói được.
Nhà tâm lý học Roy Baumeister và cộng sự (công bố đầu thập niên 1990) đã khảo sát hàng trăm câu chuyện yêu không được đáp lại. Họ thấy đây là trải nghiệm rất phổ biến, nhất là ở tuổi mới lớn và đầu tuổi hai mươi. Phần lớn người được hỏi từng ở vị trí người yêu đơn phương ít nhất một lần, và cũng nhiều người từng ở vị trí người được yêu mà không đáp lại.
Vì sao nỗi buồn này khó nói ra
Không có "danh phận" để buồn
Khi chia tay, người ta có quyền buồn: bạn bè hỏi han, gia đình thông cảm. Còn yêu đơn phương thì sao? "Có yêu nhau đâu mà buồn." Chính người trong cuộc cũng hay tự nói câu ấy. Kết quả là nỗi buồn bị giấu đi, không ai giúp gỡ, và đôi khi kéo dài hơn mức cần thiết.
Ngại bị cười, sợ bị coi là "lụy"
Nhiều người, nhất là học sinh, sinh viên, sợ bị trêu nếu ai biết mình thích người kia. Ở trường, chuyện "crush" dễ thành đề tài bàn tán. Nên họ ôm nỗi buồn một mình, vui vẻ ở lớp rồi về nhà ngồi lặng.
Không có điểm kết
Mối quan hệ chính thức có ngày bắt đầu và ngày kết thúc. Yêu đơn phương thì thường lửng lơ: người kia chưa từ chối rõ, hoặc chưa bao giờ biết. Bộ não rất khó buông một câu chuyện chưa có hồi kết. Có giả thuyết trong tâm lý học gọi là hiệu ứng Zeigarnik (Bluma Zeigarnik, 1927): việc dang dở dễ được nhớ hơn việc đã xong. Kết quả lặp lại các thí nghiệm này không đồng nhất, nên chỉ nên coi đó là một gợi ý, nhưng cảm giác "cứ lởn vởn trong đầu" thì người yêu đơn phương nào cũng biết.
Nỗi buồn của người yêu đơn phương có những lớp nào
| Lớp buồn | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|
| Nhớ và mong | Ngóng tin nhắn, để ý từng lần người kia trực tuyến, nhớ từng câu họ nói |
| Hy vọng rồi hụt | Một cử chỉ thân thiện thổi bùng hy vọng, rồi một câu lạnh nhạt dập tắt; chu kỳ lặp lại |
| Tự hạ thấp mình | "Chắc mình không đủ đẹp, không đủ giỏi" — biến chuyện không hợp thành chuyện mình kém |
| Ghen âm thầm | Buồn khi thấy người kia vui với ai khác, rồi tự trách vì không có quyền ghen |
| Cô đơn giữa đông người | Không ai biết mình đang mang chuyện gì |
Lớp "hy vọng rồi hụt" đặc biệt mệt. Các nhà nghiên cứu về hành vi biết rằng phần thưởng đến thất thường (lúc có lúc không) khiến người ta bám chặt hơn phần thưởng đều đặn. Một tin nhắn trả lời nhiệt tình sau ba tin nhắn lạnh nhạt có sức giữ chân rất lớn. Đó không phải lỗi của ai — người kia có thể chỉ đang lịch sự — nhưng nó giải thích vì sao khó dứt.
Phía bên kia: người được yêu cũng không dễ chịu
Nghiên cứu của Baumeister cho thấy một điều ít người nghĩ tới: người được yêu đơn phương cũng thường khó xử. Họ áy náy vì không đáp lại được, lúng túng không biết từ chối sao cho khỏi làm tổn thương, có khi còn bị trách là "đã cho hy vọng". Không có kịch bản sẵn nào cho vai này.
Biết điều đó có thể giúp người yêu đơn phương bớt giận, bớt đọc từng hành động của người kia như một thông điệp. Phần lớn sự lạnh nhạt hay vồn vã thất thường không phải chiến thuật, mà là một người cũng đang loay hoay.
Nên nói ra hay giữ trong lòng
Không có câu trả lời đúng cho mọi người. Nói ra có thể nhận được một lời từ chối, đau một lần nhưng rõ ràng, giúp nỗi buồn có điểm kết. Giữ trong lòng thì an toàn cho tình bạn hiện có nhưng có thể kéo dài sự lửng lơ. Vài câu tự hỏi có thể giúp:
- Nếu nói ra và bị từ chối, mình có chịu được không, có người để dựa không?
- Việc giữ kín đang làm mình mệt đến mức nào: ảnh hưởng học, làm, ngủ chưa?
- Người kia đang trong hoàn cảnh nào? Nếu họ đã có người yêu hay gia đình, nói ra có thể làm khó cả hai, và lựa chọn tử tế có khi là lùi lại.
Dù chọn gì, nên tách hai chuyện: tình cảm của mình là thật và đáng được tôn trọng; còn người kia không có nghĩa vụ đáp lại. Giữ được cả hai ý này cùng lúc là bước khó nhưng giúp nỗi buồn không biến thành oán.
Việc làm được ngay
- Cho phép mình gọi đây là mất mát. Mất một hy vọng, một tưởng tượng về tương lai, vẫn là mất. Buồn vì nó là bình thường.
- Kể cho một người. Chỉ cần một người bạn đáng tin, không cần cả lớp biết. Nói ra một lần thường nhẹ hơn ôm cả năm.
- Giảm việc "soi". Nếu thói quen xem trang cá nhân, đếm lượt thích làm mình buồn hơn, thử tắt thông báo của người ấy một thời gian.
- Kéo phần còn lại của đời sống về gần. Bạn bè khác, môn thể thao, câu lạc bộ, việc làm thêm. Không phải để "quên", mà để thế giới không chỉ còn xoay quanh một người.
- Để ý cách mình tự nói với mình. Nếu nghe thấy câu "mình chẳng ra gì nên người ta không thích", thử hỏi: mình có nói câu đó với một người bạn đang yêu đơn phương không? Nếu không, thì cũng đừng nói với mình.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi bạn mình kể đang thích một người không thích lại, tránh hai phản ứng quen: cười cợt ("ối dào, cảm nắng ấy mà") và giục ("tỏ tình luôn đi, sợ gì"). Hãy hỏi: "Chuyện đó làm mày buồn lắm hả?" rồi nghe. Giữ bí mật bạn đã tin kể. Với cha mẹ có con tuổi mới lớn: một câu "mẹ thấy dạo này con buồn, có chuyện gì muốn kể thì mẹ nghe" thường mở cửa tốt hơn hỏi dồn "thích đứa nào".
Khi nào cần tìm người giúp
Yêu đơn phương thường buồn mà không nguy hiểm. Nhưng nên gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc khoa tâm lý của bệnh viện khi nỗi buồn kéo dài gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, hơn hai tuần; khi bỏ ăn, mất ngủ, sa sút học hành công việc; khi thấy mình vô giá trị; hoặc khi suy nghĩ về người kia biến thành ám ảnh không kiểm soát được. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
Bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính là một cách đọc rất Việt về nỗi nhớ không được đáp lại. Về phía khoa học, cuốn Breaking Hearts: The Two Sides of Unrequited Love của Roy Baumeister và Sara Wotman (1992) kể cả hai phía của chuyện yêu đơn phương. Đọc văn chương giúp thấy mình không cô độc; đọc nghiên cứu giúp thấy nỗi buồn của mình có lý do.
Câu hỏi thường gặp
Yêu đơn phương có phải là yếu đuối không?
Không. Yêu đơn phương là trải nghiệm rất phổ biến, nhất là ở tuổi mới lớn và đầu tuổi hai mươi. Nó cho thấy bạn có khả năng gắn bó và rung động, không phải dấu hiệu bạn kém cỏi hay thiếu bản lĩnh.
Vì sao yêu đơn phương lại khó quên?
Vì nó thường lửng lơ, không có điểm kết rõ ràng, và những cử chỉ thân thiện thất thường của người kia khiến hy vọng bùng lên rồi tắt nhiều lần. Bộ não khó buông một câu chuyện dang dở và một phần thưởng lúc có lúc không.
Có nên tỏ tình khi yêu đơn phương không?
Tuỳ hoàn cảnh. Nói ra có thể nhận lời từ chối nhưng giúp nỗi buồn có điểm kết; giữ kín an toàn hơn cho tình bạn nhưng có thể kéo dài sự lửng lơ. Nếu người kia đã có người yêu hay gia đình, lùi lại thường là lựa chọn tử tế hơn.
Người được yêu đơn phương có khó xử không?
Thường là có. Nghiên cứu của Roy Baumeister cho thấy họ hay áy náy, lúng túng không biết từ chối thế nào, và không có kịch bản sẵn cho vai đó. Sự lạnh nhạt hay thân thiện thất thường của họ phần nhiều là loay hoay, không phải cố tình.
Yêu đơn phương bao lâu thì hết?
Không có thời hạn chung. Nỗi buồn thường nhạt nhanh hơn khi có điểm kết rõ, khi đời sống có thêm những mối quan tâm khác và khi bớt "soi" người kia. Nếu buồn kéo dài trên hai tuần gần như mỗi ngày và ảnh hưởng ăn ngủ, nên tìm chuyên gia.
