Thất tình đau như đau thể xác không chỉ là cách nói. Các nghiên cứu chụp não cho thấy khi nhìn ảnh người vừa chia tay, một số vùng não xử lý cảm giác đau trong cơ thể cũng sáng lên, cùng lúc với hệ thống "thèm muốn" giống như khi người ta nhớ một thói quen khó bỏ. Vì vậy nỗi đau ấy có thật, có cơ sở sinh học, và nó cũng có đường đi xuống theo thời gian.
"Đau tim" vì tình: chỉ là ẩn dụ hay có thật
Gần như ngôn ngữ nào cũng mượn chữ của thân thể để nói chuyện chia tay. Người Việt nói "đau lòng", "tan nát cõi lòng", "như có ai bóp nghẹt tim". Tiếng Anh nói "heartbreak", "broken heart". Sự trùng hợp ấy khiến các nhà khoa học tò mò: phải chăng não bộ thật sự xử lý nỗi đau mất người mình yêu theo cách gần với nỗi đau thân thể?
Người từng thất tình thường tả những cảm giác rất cụ thể: ngực nặng như đeo đá, cổ họng nghẹn, bụng cồn cào, mất cảm giác ngon miệng, nằm xuống thì tim đập nhanh. Đó không phải tưởng tượng. Khi bị tổn thương tình cảm, cơ thể bật chế độ báo động: hormone căng thẳng tăng, nhịp tim và nhịp thở thay đổi, hệ tiêu hoá bị ảnh hưởng. Nỗi buồn tình vì vậy được cảm thấy bằng cả người chứ không chỉ "trong đầu".
Não bộ khi thất tình: hai nghiên cứu hay được nhắc
Nghiên cứu của Ethan Kross (2011): đau tình và đau bỏng chồng lên nhau
Năm 2011, nhóm của nhà tâm lý học Ethan Kross (Đại học Michigan) mời khoảng bốn mươi người vừa trải qua một cuộc chia tay mà họ không mong muốn. Trong máy chụp cộng hưởng từ chức năng, họ lần lượt nhìn ảnh người yêu cũ, nhìn ảnh một người bạn, và chịu một kích thích nóng trên cẳng tay đủ để thấy rát. Kết quả: khi nhìn ảnh người cũ và nghĩ về lúc bị chia tay, một số vùng não liên quan tới cảm nhận đau thể xác (vùng vỏ não cảm giác thứ cấp và thuỳ đảo phía sau) cũng hoạt động, tương tự khi chịu nóng.
Điều này không có nghĩa thất tình "giống hệt" bị bỏng. Nhưng nó cho thấy câu "đau như bị ai đánh" có một phần cơ sở: não không tách bạch hoàn toàn giữa đau thân và đau tình.
Nghiên cứu của Helen Fisher (2010): nhớ người cũ giống thèm một thứ khó bỏ
Nhà nhân học Helen Fisher và cộng sự công bố năm 2010 một nghiên cứu nhỏ trên những người vừa bị người yêu từ chối nhưng vẫn còn yêu da diết. Khi nhìn ảnh người kia, vùng não thuộc hệ thống phần thưởng và động lực (vùng bụng mái, nhân cạp) hoạt động mạnh, cùng với các vùng liên quan tới thèm muốn và tính toán được mất. Fisher cho rằng tình yêu lãng mạn vận hành phần nào giống một sự gắn bó dễ "nghiện": khi phần thưởng bị cắt, não không lập tức thôi đòi mà còn đòi dữ hơn một thời gian.
Điều này giải thích một cảm giác rất quen: biết rõ đã hết, biết người kia không quay lại, vậy mà vẫn muốn mở lại tin nhắn cũ, vẫn vào xem trang cá nhân, vẫn đi ngang con đường từng đi chung. Không phải vì bạn kém cỏi. Đó là bộ não đang làm đúng việc nó được thiết kế: đi tìm thứ từng mang lại cảm giác an toàn và vui sướng.
| Cảm giác hay gặp | Điều đang diễn ra (theo hiểu biết hiện nay) |
|---|---|
| Ngực nặng, nghẹn họng | Cơ thể ở trạng thái căng thẳng, cơ vùng cổ ngực co lại, nhịp thở nông |
| Muốn nhắn tin, muốn xem trang cá nhân người cũ | Hệ thống phần thưởng và thèm muốn vẫn đang "đòi" thứ đã mất |
| Mất ngủ, trằn trọc nửa đêm | Hormone căng thẳng cao, đầu óc quay lại chuyện cũ khi không còn việc gì làm |
| Ăn không ngon hoặc ăn quá nhiều | Căng thẳng ảnh hưởng tiêu hoá và cảm giác đói no |
| Thấy đau hơn vào những thời điểm quen | Thói quen chung (tin nhắn chào buổi sáng, cuối tuần đi chơi) bị trống chỗ |
Vì sao bị gạt đi lại đau đến vậy: nhìn từ tiến hoá
Với tổ tiên loài người, bị tách khỏi nhóm hay mất người gắn bó có thể nghĩa là khó sống sót. Nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có nhóm của Naomi Eisenberger và Matthew Lieberman, cho rằng não đã "mượn" hệ thống báo đau thân thể để cảnh báo nguy cơ mất kết nối. Đau thì ta để ý, đau thì ta tìm cách hàn gắn hoặc tìm chỗ dựa mới. Nỗi buồn thất tình, theo cách nhìn này, là cái giá của khả năng gắn bó sâu.
Góc nhìn ấy không làm nỗi đau nhẹ đi, nhưng có thể làm bớt cảm giác tự trách. Đau nhiều không có nghĩa là bạn yếu đuối hay "quá lụy". Nó có nghĩa là bạn đã gắn bó thật.
Bị bỏ và người chủ động chia tay: ai cũng buồn, buồn khác nhau
Người bị chia tay thường thấy đau, tủi, mất giá trị, hay tự hỏi "mình sai ở đâu". Người chủ động nói lời chia tay cũng không thảnh thơi như người ngoài tưởng: họ hay mang cảm giác tội lỗi, áy náy, sợ mình là kẻ xấu, và đôi khi buồn vì đã phải từ bỏ một điều từng quý. Hiểu điều này giúp bớt nuôi ý nghĩ "chỉ mình mình khổ, người kia thì sung sướng".
Cũng có những cuộc chia tay không ai sai: hai người lớn lên theo hai hướng, hoàn cảnh gia đình, công việc, khoảng cách. Loại chia tay này đôi khi buồn dai dẳng hơn vì không có ai để giận, nỗi buồn không có chỗ bám.
Thất tình bao lâu thì hết đau
Đây là câu người ta gõ tìm nhiều nhất, và cũng là câu không ai trả lời chắc được. Thời gian phụ thuộc mối quan hệ dài hay ngắn, sâu hay nông, chia tay đột ngột hay đã báo trước, bạn có chỗ dựa xung quanh hay không. Có người vài tuần đã thở được, có người cần vài tháng hay lâu hơn.
Điều các nghiên cứu theo dõi người sau chia tay cho thấy khá nhất quán: nỗi đau thường giảm dần theo dạng sóng chứ không theo đường thẳng. Có những ngày thấy ổn, rồi một bài hát, một mùi nước hoa, một quán quen làm mọi thứ ùa về. Ngày tệ quay lại không có nghĩa là bạn "lùi về vạch xuất phát". Khoảng cách giữa các con sóng thường giãn dần, và mỗi con sóng ngắn dần.
Những việc cụ thể như sắp xếp lại mạng xã hội, có nên liên lạc lại hay không, xây lộ trình từng tháng là chuyện riêng của chủ đề chia tay — ở đây chỉ nói về nỗi buồn: nó có lý do, nó sẽ thay hình đổi dạng, và không cần vội đuổi nó đi.
Việc làm được ngay
- Gọi tên nó là đau thật. Nói với mình: "Mình đang đau vì mất một người quan trọng." Câu này nghe đơn giản nhưng giúp bớt cuộc chiến "sao mình còn buồn, sao mình yếu thế".
- Chăm phần thân thể trước. Ăn bữa đơn giản đúng giờ, uống đủ nước, ra ngoài đi bộ một vòng. Khi cơ thể đang báo động, chăm cơ thể là cách đỡ cảm xúc nhanh nhất.
- Bớt "liều nhắc lại". Nếu xem ảnh cũ làm cơn thèm bùng lên, tạm cất ảnh vào một thư mục khác. Không cần xoá vĩnh viễn ngay, chỉ cần đừng để nó nằm trước mắt.
- Có một người để nói. Bạn thân, anh chị, một người lớn đáng tin. Không cần họ giải quyết gì, chỉ cần họ nghe.
- Tránh rượu bia. Mượn rượu cho quên là cách làm nỗi buồn nặng thêm vào hôm sau và dễ dẫn tới những tin nhắn, quyết định hối hận.
- Viết ra. Các nghiên cứu về viết biểu cảm của James Pennebaker từ năm 1986 cho thấy viết thật về cảm xúc trong vài buổi ngắn có thể giúp nhiều người nhẹ lòng hơn. Viết cho mình đọc, không gửi ai.
Nếu bạn là người bên cạnh
Bạn bè thất tình thường không cần nghe phân tích ai đúng ai sai, càng không cần nghe "người đó không xứng với mày đâu" ngay lúc đầu. Câu ấy dù có ý tốt vẫn dễ khiến người buồn thấy mình ngớ ngẩn vì đã yêu. Thay vào đó: ngồi cùng, rủ ăn một bữa, nhắn "mày ổn không, tao ở đây". Kiên nhẫn khi họ kể đi kể lại một chuyện — kể lại là một cách não sắp xếp ký ức.
Để ý nếu bạn mình bỏ ăn nhiều ngày, mất ngủ kéo dài, nghỉ học nghỉ làm, nói những câu kiểu "không còn ý nghĩa gì nữa". Khi đó, nỗi buồn đã cần thêm người giúp.
Khi nào cần tìm người giúp
Thất tình là chuyện bình thường của đời người, nhưng đôi khi nó mở cửa cho một giai đoạn khó hơn. Nên gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý khi:
- Buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài hơn hai tuần mà không nhẹ đi.
- Mất hứng thú với hầu hết mọi việc trước đây vẫn thích.
- Ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng rõ rệt.
- Thấy mình vô dụng, vô giá trị, tự trách liên tục.
- Có ý nghĩ chết hoặc muốn làm hại bản thân.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115. Đó không phải chuyện xấu hổ; đó là lúc cần người khác cầm tay mình một đoạn.
Đọc thêm
Muốn hiểu sâu hơn về tình yêu và não bộ, có thể tìm cuốn Why We Love của Helen Fisher (2004). Cuốn Chatter của Ethan Kross (2021) bàn về tiếng nói trong đầu và cách lùi một bước khỏi những vòng suy nghĩ quẩn quanh. Các trang thông tin sức khoẻ tâm thần của NHS (Anh) và Mayo Clinic có những bài phổ thông về căng thẳng, giấc ngủ và nỗi buồn, đọc được miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Thất tình có thật sự gây đau thể xác không?
Có cơ sở để nói vậy. Nghiên cứu của Ethan Kross năm 2011 cho thấy khi người vừa chia tay nhìn ảnh người cũ, một số vùng não liên quan tới cảm nhận đau thân thể cũng hoạt động. Cơ thể cũng phản ứng bằng căng thẳng, nặng ngực, mất ngủ, ăn uống thất thường.
Vì sao biết đã hết mà vẫn nhớ người cũ da diết?
Theo nghiên cứu của Helen Fisher năm 2010, hệ thống phần thưởng và thèm muốn trong não vẫn hoạt động mạnh khi nhìn ảnh người đã từ chối mình. Não chưa kịp "học lại" rằng phần thưởng đã mất, nên cơn nhớ có thể còn dữ hơn một thời gian rồi mới dịu.
Thất tình bao lâu thì hết buồn?
Không có con số chung cho mọi người. Nỗi đau thường giảm dần theo dạng sóng: có ngày ổn, có ngày tệ, nhưng các đợt tệ thưa và ngắn dần. Nếu buồn gần như cả ngày, mỗi ngày, kéo dài hơn hai tuần và ảnh hưởng ăn ngủ, nên gặp chuyên gia.
Người chủ động chia tay có buồn không?
Thường là có, chỉ khác kiểu buồn. Người nói lời chia tay hay mang cảm giác tội lỗi, áy náy và tiếc điều đã từ bỏ. Hiểu vậy giúp người bị chia tay bớt nghĩ rằng chỉ mình mình đau.
Uống rượu có giúp quên người cũ không?
Không. Rượu bia có thể làm tê tạm thời nhưng khiến nỗi buồn nặng hơn khi tỉnh, làm giấc ngủ kém đi và dễ dẫn tới tin nhắn, quyết định khiến mình hối hận. Ăn, ngủ, vận động và có người để nói chuyện giúp ích hơn nhiều.
