Bị bạn bè cho ra rìa đau vì con người cần thuộc về một nhóm, và bị gạt ra ngoài chạm vào đúng nhu cầu ấy. Các thí nghiệm của nhà tâm lý học Kipling Williams cho thấy chỉ vài phút bị phớt lờ, kể cả bởi người lạ, cũng đủ làm người ta buồn, mất tự tin và thấy mình vô hình. Nỗi buồn này không phải "nhạy cảm quá", mà là một phản ứng rất người.
Bị cho ra rìa trông như thế nào
Ra rìa hiếm khi ồn ào. Nó thường lặng lẽ:
- Nhóm bạn lập một nhóm chat mới, không có mình.
- Thấy ảnh cả nhóm đi chơi cuối tuần trên mạng, mà không ai rủ.
- Nói một câu trong bàn ăn, không ai đáp, câu chuyện cứ thế trôi tiếp.
- Ở chỗ làm, đồng nghiệp đi ăn trưa với nhau, mình được "quên" mời.
- Ở lớp, tới giờ chia nhóm thì không nhóm nào muốn nhận.
Người ngoài nhìn vào có thể thấy "có gì đâu". Chính vì nó không có dấu vết rõ ràng nên người bị gạt ra thường không biết nói với ai, không chắc mình có đang tưởng tượng không, và hay quay ra tự hỏi mình làm sai gì.
Thí nghiệm chuyền bóng và nỗi đau bị phớt lờ
Từ khoảng năm 2000, Kipling Williams và cộng sự dùng một mô hình gọi là Cyberball: người tham gia ngồi trước máy tính, chuyền một quả bóng ảo với hai "người chơi" khác (thực ra do máy điều khiển). Một lúc sau, hai người kia chỉ chuyền cho nhau, không chuyền cho người tham gia nữa. Chỉ vậy thôi, kéo dài vài phút.
Kết quả lặp đi lặp lại qua rất nhiều nghiên cứu: người bị bỏ rơi trong màn chuyền bóng vô hại này báo cáo buồn hơn, giận hơn, tự trọng thấp hơn. Nỗi buồn xuất hiện cả khi họ biết người kia chỉ là máy tính, cả khi bị gạt bởi một nhóm mà họ không ưa. Điều đó cho thấy phản ứng với việc bị gạt ra là rất nhanh, gần như tự động, trước khi lý trí kịp nói "chuyện nhỏ thôi mà".
Năm 2003, Naomi Eisenberger, Matthew Lieberman và Williams công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu chụp não khi người tham gia bị gạt ra trong màn chuyền bóng. Một vùng não liên quan tới khía cạnh khó chịu của đau thân thể (vỏ não vành trước phía lưng) hoạt động mạnh hơn. Các nghiên cứu sau này bàn thêm, có chỗ còn tranh luận về cách diễn giải, nhưng ý chung được chấp nhận rộng: bị gạt ra rìa là một dạng đau thật.
Bốn nhu cầu bị đe doạ
Williams cho rằng bị phớt lờ đe doạ bốn nhu cầu cơ bản. Hiểu chúng giúp gọi tên chính xác mình đang buồn vì điều gì.
| Nhu cầu | Khi bị ra rìa, cảm giác là |
|---|---|
| Được thuộc về | "Mình không có chỗ ở đây, không ai cần mình" |
| Tự trọng | "Chắc mình có gì đó đáng ghét, mình kém cỏi" |
| Kiểm soát | "Mình không làm gì được, không biết sửa thế nào" |
| Thấy mình hiện hữu, có ý nghĩa | "Mình như vô hình, có hay không cũng vậy" |
Nhu cầu cuối cùng — thấy mình hiện hữu — là lý do bị phớt lờ đôi khi còn khó chịu hơn bị cãi nhau. Cãi nhau ít ra còn có người đáp lại mình.
Ba giai đoạn sau khi bị gạt ra
Mô hình của Williams mô tả phản ứng diễn ra theo ba bước, khớp với trải nghiệm của nhiều người:
- Đau ngay lập tức. Vài giây, vài phút đầu: chột dạ, nóng mặt, buồn. Gần như ai cũng thế.
- Cân nhắc và đối phó. Sau đó ta bắt đầu suy nghĩ: vì sao, có phải mình tưởng tượng không, nên làm gì. Có người cố gắng hoà nhập hơn, chiều lòng nhóm; có người quay sang tìm nhóm khác; có người giận và đáp trả.
- Cam chịu nếu kéo dài. Bị gạt ra lặp đi lặp lại trong thời gian dài có thể dẫn tới cảm giác bất lực, thu mình, thấy mình vô giá trị. Đây là giai đoạn đáng lo nhất.
Ở tuổi học trò, nơi nhóm bạn gần như là cả thế giới, giai đoạn thứ ba có thể đến rất nhanh. Bị cô lập kéo dài ở trường là một dạng bắt nạt, không phải "chuyện con nít".
Vì sao mình bị gạt ra? Một vài khả năng
Không phải lúc nào cũng tìm ra lý do, và không phải lúc nào lý do cũng nằm ở mình. Có những khả năng hay gặp:
- Nhóm thay đổi tự nhiên: có người chuyển lớp, đổi việc, lấy vợ lấy chồng, mối quan tâm khác đi.
- Một hiểu lầm chưa được nói ra.
- Động lực nhóm: một người có ảnh hưởng không ưa mình và cả nhóm đi theo.
- Mình đang trải qua chuyện khó, thu mình lại, và nhóm hiểu là mình muốn được để yên.
- Đôi khi, có điều mình làm khiến người khác khó chịu thật.
Hỏi thẳng một người bạn trong nhóm mà mình còn tin ("Dạo này mình thấy hơi lạc lõng, có chuyện gì mình không biết không?") thường giúp gỡ được nhiều hơn là đoán. Nhưng nếu câu trả lời là im lặng, đó cũng là một câu trả lời.
Việc làm được ngay
- Đừng tự kết luận mình đáng ghét. Thí nghiệm chuyền bóng cho thấy ai cũng đau khi bị gạt, kể cả khi lý do hoàn toàn ngẫu nhiên. Cảm giác "mình kém" xuất hiện trước cả khi có bằng chứng.
- Tìm một mối nối khác. Một người bạn ngoài nhóm, anh chị em, câu lạc bộ, lớp học thêm. Các nghiên cứu về ra rìa cho thấy được kết nối lại ở một chỗ khác giúp hồi phục nhanh.
- Bớt nhìn ảnh nhóm đi chơi. Mỗi lần xem là một lần bị gạt ra lại. Tạm ẩn bài đăng của nhóm vài tuần.
- Cẩn thận với giai đoạn "chiều lòng". Cố làm mọi thứ để được nhận lại có thể khiến mình đánh mất mình hoặc làm điều không muốn.
- Nếu là học sinh: kể với cha mẹ hoặc thầy cô chủ nhiệm. Bị cô lập kéo dài ở trường cần người lớn can thiệp.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu thấy ai đó đứng lẻ loi trong nhóm, một câu hỏi, một lời rủ có ý nghĩa lớn hơn bạn nghĩ. Các nghiên cứu Cyberball cho thấy chỉ cần được chuyền bóng lại một lần, cảm giác tồi tệ đã giảm. Cha mẹ có con bị bạn bè gạt ra: đừng vội gọi điện cho phụ huynh bạn kia hay bảo con "kệ chúng nó". Hãy nghe con kể, hỏi con muốn gì, rồi cùng con và nhà trường tìm cách.
Khi nào cần tìm người giúp
Bị ra rìa ngắn hạn thường qua được. Nhưng khi nỗi buồn kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú với mọi thứ, bỏ ăn mất ngủ, không muốn đi học đi làm, thấy mình vô giá trị hay có ý nghĩ chết, nên gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc khoa tâm lý, tâm thần của bệnh viện. Với học sinh, chuyên viên tâm lý học đường (nếu trường có) là cửa đầu tiên. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
Kipling Williams có cuốn Ostracism: The Power of Silence (2001) tổng hợp nghiên cứu của ông. Tình bạn tan vỡ và chuyện lòng tin là một chủ đề gần, nhưng khác: ở đây chỉ bàn nỗi buồn của việc bị gạt ra.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị bạn bè cho ra rìa lại buồn đến vậy?
Vì con người có nhu cầu thuộc về một nhóm, và bị gạt ra đe doạ nhu cầu ấy cùng với tự trọng, cảm giác kiểm soát và cảm giác mình hiện hữu. Nghiên cứu của Kipling Williams cho thấy chỉ vài phút bị phớt lờ cũng đủ làm người ta buồn rõ rệt.
Thí nghiệm Cyberball là gì?
Là mô hình do Kipling Williams và cộng sự phát triển: người tham gia chuyền một quả bóng ảo trên máy tính với hai người khác, rồi bị ngừng chuyền cho. Dù chỉ vài phút và biết đó là máy, người bị gạt vẫn báo cáo buồn và mất tự tin hơn.
Bị phớt lờ có đau hơn bị cãi nhau không?
Với nhiều người là có, vì bị phớt lờ khiến mình thấy vô hình, không được đáp lại. Cãi nhau ít ra còn là một sự thừa nhận mình có mặt.
Con bị bạn bè trong lớp cô lập, cha mẹ nên làm gì?
Nghe con kể, tin con, hỏi con muốn gì trước khi hành động. Phối hợp với giáo viên chủ nhiệm, giúp con có thêm bạn ở nơi khác. Nếu con buồn kéo dài, sợ đi học, bỏ ăn mất ngủ, nên tìm chuyên gia tâm lý.
Làm sao để bớt buồn khi bị gạt ra khỏi nhóm?
Đừng vội kết luận mình đáng ghét, tìm một mối kết nối khác, bớt xem ảnh nhóm đi chơi, và nếu được thì hỏi thẳng một người còn tin. Nếu buồn kéo dài trên hai tuần, nên tìm người giúp.
