Khi bố mẹ già buồn, con cái giúp được nhiều nhất bằng sự hiện diện đều đặn, bằng việc hỏi han và lắng nghe như với một người lớn chứ không như với trẻ nhỏ, và bằng cách giữ cho bố mẹ một vai trò có ý nghĩa trong nhà. Nỗi buồn của người già hay được nói vòng: kêu đau, kêu mất ngủ, bảo "bố mẹ không sao". Buồn kéo dài không phải là "tuổi già ai chẳng thế", nên nếu kéo dài, cần đưa bố mẹ đi khám.
Vì sao bố mẹ già hay buồn
Bước vào tuổi sáu mươi, bảy mươi, cuộc sống của bố mẹ thay đổi theo nhiều cách mà con cái đang bận rộn không phải lúc nào cũng thấy:
- Mất vai trò. Nghỉ hưu, không còn ra đồng, không còn buôn bán. Người cả đời quen làm trụ cột bỗng thấy mình thừa.
- Sức khoẻ đi xuống. Đi lại khó hơn, mắt kém, tai nghe không rõ. Những việc trước đây tự làm được nay phải nhờ.
- Bạn bè, anh em lần lượt mất. Mỗi đám tang là một lần nhắc về giới hạn của chính mình. (Danh mục "Buồn giữa đời thường" có bài riêng về nỗi buồn này.)
- Con cái đi xa. Nhà rộng ra, bữa cơm ít người.
- Sợ thành gánh nặng. Đây là nỗi lo rất phổ biến mà ít bố mẹ nói ra.
Có một điều đáng biết: nghiên cứu về tuổi già cho thấy buồn kéo dài không phải là phần tất yếu của tuổi già. Laura Carstensen, nhà tâm lý học ở Đại học Stanford, cùng nhiều nhóm khác, ghi nhận rằng nhiều người lớn tuổi có đời sống cảm xúc ổn định, thậm chí dễ chịu hơn thời trung niên, vì họ chọn lọc những mối quan hệ và việc làm có ý nghĩa. Thuyết "chọn lọc cảm xúc – xã hội" của bà giải thích điều đó. Nói cách khác: nếu bố mẹ buồn mãi, đó là tín hiệu cần để ý, không phải chuyện phải chấp nhận.
Nỗi buồn hay đi đường vòng
Thế hệ bố mẹ, ông bà nhiều người không quen nói "con ơi bố buồn". Nỗi buồn của họ thường lộ ra qua những thứ khác:
| Bố mẹ nói hoặc làm | Có thể đang mang ý |
|---|---|
| Kêu đau lưng, đau đầu, mệt mỏi liên miên, đi khám không ra bệnh gì | Cơ thể đang gánh cả nỗi buồn |
| "Bố mẹ không sao đâu, con cứ lo việc của con" | Sợ làm phiền con |
| Hay nhắc chuyện "lúc bố mẹ đi rồi thì…" | Nghĩ nhiều về cái chết, về chuyện để lại |
| Cáu bẳn, hay chê, khó tính hơn trước | Bất lực, mất kiểm soát |
| Bỏ đi sinh hoạt hội, không ra vườn, không xem thời sự nữa | Mất hứng thú |
| Quên trước quên sau nhiều hơn | Có thể do buồn, cũng có thể do bệnh khác — cần khám |
Dòng cuối cùng đặc biệt quan trọng. Ở người lớn tuổi, trầm cảm đôi khi biểu hiện như hay quên, chậm chạp, và ngược lại, một số bệnh lý thần kinh, tuyến giáp, thiếu chất hay tác dụng phụ của thuốc đang dùng cũng có thể làm tâm trạng đi xuống. Con cái không tự phân biệt được; việc của mình là đưa bố mẹ đi khám.
Nói gì với bố mẹ khi họ buồn
Hỏi như hỏi một người lớn
Nhiều con cái, vì thương, nói với bố mẹ già như nói với trẻ nhỏ: "Bố ăn đi, ngoan nào", "Mẹ đừng nghĩ linh tinh". Người già rất nhạy với giọng điệu này. Hỏi như hỏi một người lớn có kinh nghiệm sống: "Dạo này bố thấy trong người thế nào? Có chuyện gì làm bố phiền lòng không?"
Đừng cãi cảm xúc
Khi mẹ nói "mẹ già rồi, vô dụng rồi", phản xạ là cãi "Mẹ nói gì thế, mẹ còn khoẻ chán". Câu đó có ý tốt nhưng gạt cảm xúc của mẹ đi. Thử: "Mẹ thấy thế à? Chuyện gì làm mẹ nghĩ vậy?" Rồi để mẹ nói.
Xin ý kiến, nhờ việc
Một trong những cách tốt nhất để giảm cảm giác thừa là được cần đến. Hỏi bố cách sửa cái quạt, hỏi mẹ công thức món canh, nhờ trông cháu một buổi (nếu sức khoẻ cho phép và bố mẹ muốn). Hỏi ý kiến về chuyện nhà, kể cả khi con đã có quyết định gần xong.
Nghe chuyện cũ
Người già hay kể đi kể lại chuyện xưa. Con cái thường nghe nửa tai. Nhưng việc được kể, được có người nghe, giúp người già thấy cuộc đời mình có giá trị. Có thể hỏi những câu cụ thể: "Hồi bố mới đi làm, lương được bao nhiêu?", "Mẹ gặp bố ở đâu?" — và thật sự nghe.
Làm gì, ngoài lời nói
- Nhịp liên lạc đều đặn tốt hơn những lần về dài nhưng thưa. Một cuộc gọi mười phút vào giờ cố định mỗi ngày giúp bố mẹ có một mốc để chờ.
- Kiểm tra tai và mắt. Nghe kém khiến người già ngại nói chuyện, dần dần thu mình lại. Đây là nguyên nhân cô lập rất hay bị bỏ qua.
- Giữ những kết nối của chính bố mẹ: chở đi họp lớp, đi sinh hoạt hội người cao tuổi, sang nhà bạn cũ. Con cái không thay được bạn bè của bố mẹ.
- Cùng vận động nhẹ: đi bộ buổi sáng, làm vườn, tập dưỡng sinh theo nhóm.
- Đừng tự quyết thay mọi việc. Kể cả khi lo cho an toàn của bố mẹ, hãy bàn với bố mẹ trước khi thay đổi lớn như dọn về ở cùng, thuê người chăm.
Nếu bạn ở xa
Rất nhiều người con làm việc ở thành phố, ở nước ngoài, bố mẹ ở quê. Khoảng cách không ngăn được sự quan tâm:
- Gọi video thay vì chỉ gọi thoại khi có thể; bố mẹ thường vui khi thấy mặt cháu.
- Nhờ một người ở gần — anh chị em, họ hàng, hàng xóm thân — thỉnh thoảng ghé qua và báo cho mình.
- Gửi thứ gì cụ thể: ảnh in ra, đồ ăn, một chiếc máy trợ thính nếu bác sĩ khuyên dùng.
- Khi về, dành thời gian làm cùng bố mẹ việc của bố mẹ, không chỉ ngồi xem điện thoại trong nhà.
Những khó khăn riêng của người cao tuổi sống một mình, hay sau khi mất bạn đời, là chủ đề lớn mà các trang chuyên về tuổi già bàn sâu hơn.
Giữ sức cho chính mình
Chăm bố mẹ già, nhất là khi bố mẹ buồn, tốn nhiều sức và dễ gây cảm giác tội lỗi ("mình không làm đủ"). Chia việc với anh chị em, cho phép mình nghỉ. Bài "Giữ mình khi đỡ người khác" trong danh mục này có thêm gợi ý.
Khi nào cần tìm người giúp
Đưa bố mẹ đi khám khi: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; bỏ ăn, sụt cân; mất ngủ hoặc ngủ li bì; mất hứng thú với mọi thứ; hay quên tăng nhanh; nói mình là gánh nặng, muốn "đi cho xong". Có thể bắt đầu từ bác sĩ đang theo dõi bệnh mạn tính của bố mẹ, rồi tới khoa thần kinh, khoa tâm thần hoặc khoa lão khoa của bệnh viện. Mang theo danh sách thuốc bố mẹ đang dùng; đừng tự ý thêm, bớt hay đổi thuốc của bố mẹ.
Nếu bố mẹ nói tới ý muốn chết hay làm hại bản thân, hãy coi đó là chuyện nghiêm túc, kể cả khi nói nửa đùa. Ở cạnh bố mẹ hoặc nhờ người ở gần ở cạnh, đưa tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ già hay buồn có phải chuyện bình thường?
Buồn thoáng qua thì ai cũng có. Nhưng buồn kéo dài không phải là phần tất yếu của tuổi già; nghiên cứu cho thấy nhiều người cao tuổi có đời sống cảm xúc ổn định. Buồn kéo dài vài tuần nên đưa đi khám.
Làm sao biết bố mẹ đang buồn khi họ không nói?
Để ý những thay đổi: kêu đau mệt liên miên, cáu bẳn hơn, bỏ những việc trước kia thích, ít đi ra ngoài, hay nhắc chuyện "khi bố mẹ đi rồi". Nỗi buồn của người già thường được nói vòng như vậy.
Nói gì để bố mẹ già bớt buồn?
Hỏi han như với một người lớn, đừng cãi khi bố mẹ nói mình vô dụng mà hỏi vì sao bố mẹ nghĩ vậy. Xin ý kiến, nhờ việc nhỏ, nghe chuyện cũ để bố mẹ thấy mình vẫn được cần.
Con ở xa thì làm gì cho bố mẹ?
Giữ nhịp gọi điện đều đặn, gọi video khi có thể, nhờ người ở gần ghé thăm, gửi thứ cụ thể và khi về thì làm cùng bố mẹ việc của bố mẹ.
Người già hay quên có phải do buồn không?
Có thể, vì trầm cảm ở người lớn tuổi đôi khi biểu hiện như hay quên. Nhưng hay quên cũng có thể do nhiều bệnh khác, nên cần đưa đi khám để bác sĩ phân biệt.