Một người bạn đang buồn mà không nói thường lộ ra qua sự thay đổi so với chính họ ngày thường: ít xuất hiện hơn, trả lời cụt hơn, hay huỷ hẹn, đùa kiểu tự chê mình, cáu bẳn, ăn ngủ khác đi. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa nói lên điều gì; nhiều thay đổi cùng lúc, kéo dài vài tuần thì đáng để hỏi han. Cách hỏi tốt là hỏi riêng, cụ thể, và sẵn sàng nghe.
Vì sao nhiều người buồn mà không nói
Nghĩ cho kỹ thì không nói mới là chuyện thường. Người ta giấu nỗi buồn vì nhiều lý do:
- Sợ làm phiền. "Ai cũng bận, chuyện của mình có gì đâu."
- Sợ bị đánh giá. Nhất là chuyện tình cảm, chuyện gia đình, chuyện tiền bạc.
- Không biết gọi tên. Họ chỉ thấy mệt, thấy trống, chứ không biết đó là buồn.
- Được dạy phải tự lo. Nam giới, con cả, người đi làm xa quê thường mang sẵn ý nghĩ "không được than".
- Đã từng kể và bị gạt đi. Một lần nghe "có gì đâu mà buồn" đủ để người ta khép lại rất lâu.
Vì vậy, chờ bạn bè tự nói thường là chờ rất lâu. Người bên cạnh để ý trước, hỏi trước, là cách mở cửa cho họ.
Cũng nên biết rằng người buồn đôi khi không giấu ai cả, chỉ là không ai hỏi. Ví dụ, một sinh viên ở trọ xa nhà có thể buồn suốt cả học kỳ, nhắn tin với bạn cùng phòng mỗi ngày về chuyện tiền điện, chuyện đi chợ, mà chưa ai hỏi một câu "dạo này cậu thấy thế nào". Không phải bạn bè vô tâm; chỉ là cuộc sống trôi nhanh và chuyện quan trọng thì không tự nổi lên mặt nước.
Những thay đổi đáng để ý
Điểm mấu chốt là so với chính người đó. Một người vốn ít nói mà ít nói thì chẳng có gì lạ; một người vốn sôi nổi bỗng im lặng mới đáng chú ý.
| Mảng | Thay đổi hay gặp |
|---|---|
| Giao tiếp | Trả lời tin nhắn chậm và cụt; im hẳn trong nhóm chat; không còn kể chuyện linh tinh như trước. |
| Hẹn hò, gặp gỡ | Hay huỷ hẹn vào phút chót; từ chối những buổi trước kia không bao giờ bỏ. |
| Tâm trạng bề ngoài | Cáu gắt vì chuyện nhỏ; vui quá mức một cách gượng gạo; đùa nhiều về việc mình vô dụng, thất bại. |
| Thói quen | Ngủ quá nhiều hoặc thức khuya hơn hẳn; bỏ bữa hoặc ăn nhiều bất thường; bớt chăm chút ngoại hình. |
| Học, làm | Trễ hạn, đi muộn, quên việc; bỏ dở thứ đang rất hăng hái. |
| Mạng xã hội | Đăng những dòng mơ hồ, buồn; hoặc ngược lại, đang đăng đều bỗng biến mất. |
Một lưu ý quan trọng: những thay đổi này cũng có thể đến từ bệnh thể chất, áp lực công việc, hay đơn giản là một giai đoạn bận rộn. Ta không đoán bệnh cho bạn mình. Ta chỉ dùng chúng như tín hiệu để hỏi han.
Nụ cười che nỗi buồn
Có những người buồn mà vẫn rất vui vẻ trước đám đông. Họ đi làm đủ, đăng ảnh đẹp, đùa giỏi. Chỉ khi ở một mình, hoặc khi nói chuyện riêng thật lâu, nỗi buồn mới lộ ra. Báo chí hay gọi hiện tượng này bằng những cái tên như "trầm cảm nụ cười", nhưng đó không phải một chẩn đoán y khoa; ý chỉ đơn giản là bề ngoài không phản ánh bên trong.
Với những người như vậy, tín hiệu thường nhỏ: một câu đùa hơi đắng ("thôi kệ, đời mình thì ai quan tâm"), một lần say sưa nói về chuyện muốn bỏ đi đâu đó thật xa, một tin nhắn lúc hai giờ sáng. Đừng cười trừ cho qua những khoảnh khắc ấy. Nhiều người dùng câu đùa để thử xem có ai để ý không.
Mở lời thế nào cho dễ
Ở Úc có một ngày vận động mang tên R U OK? (viết tắt của "Are you OK?"), khởi xướng năm 2009, khuyến khích người thường hỏi thăm nhau. Cách họ hướng dẫn gồm bốn bước giản dị: hỏi, nghe, khuyến khích tìm giúp, và hỏi lại sau. Có thể áp dụng như sau:
Chọn lúc và chỗ
Hỏi riêng, không hỏi giữa nhóm. Một chỗ không vội: đi bộ, ngồi quán nước, trên đường về. Tránh hỏi lúc người kia sắp phải đi đâu.
Nói điều mình thấy, cụ thể
"Dạo này cậu ổn không?" dễ bị đáp "ổn mà". Cụ thể hơn sẽ khác: "Mấy tuần nay cậu hay huỷ đá bóng, nhắn tin thì ít hẳn. Mình hơi lo. Có chuyện gì không?" Câu này cho thấy mình đã để ý thật, không hỏi xã giao.
Chấp nhận câu trả lời "không sao"
Lần đầu, nhiều người sẽ chối. Đừng ép. Có thể nói: "Ừ, nếu lúc nào muốn kể thì mình ở đây nhé." Cửa đã mở; vài hôm sau họ có thể tự quay lại.
Nếu họ bắt đầu kể
Nghe là chính. Hỏi thêm, nhắc lại, đừng vội khuyên. Bài "Ở bên người đang buồn: nghe nhiều hơn khuyên" trong danh mục này có phần hướng dẫn chi tiết.
Những điều nên tránh khi đã nhận ra
- Đừng "phát hiện" trước đám đông. "Ê, dạo này mày bị trầm cảm à?" giữa bàn nhậu là cách chắc chắn để người kia khép lại.
- Đừng gán nhãn. Ta không phải bác sĩ. Nói điều mình thấy, không nói tên bệnh.
- Đừng đi kể với người khác trước. Trừ khi có nguy cơ an toàn (xem phần dưới), hãy để người kia quyết định ai được biết.
- Đừng biến mất sau một lần hỏi. Nhận ra rồi hỏi một lần, sau đó im luôn, đôi khi còn tệ hơn không hỏi.
Việc làm được ngay
- Nghĩ tới hai, ba người bạn bạn chưa nghe tin trong vài tuần. Nhắn một câu không cần lý do: "Tự nhiên nhớ cậu. Dạo này thế nào?"
- Nếu thấy ai đó có nhiều thay đổi như bảng trên, hẹn gặp riêng.
- Chuẩn bị một câu mở lời cụ thể, nói điều mình thấy.
- Ghi nhớ một ngày để hỏi lại, kể cả khi lần đầu họ bảo ổn.
Khi nào cần tìm người giúp
Một số dấu hiệu cho thấy chuyện không còn là buồn thoáng qua: bạn buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; mất hứng thú với mọi thứ; ăn ngủ đảo lộn; không học, không làm được; nói mình vô dụng, là gánh nặng. Khi đó, hãy khuyến khích bạn gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý, và đề nghị đi cùng.
Có những tín hiệu cần phản ứng ngay: bạn nói về cái chết hay muốn biến mất, viết những lời như lời từ biệt, tự dưng đem cho đồ quý, hay bỗng bình thản lạ sau một thời gian rất buồn. Hãy hỏi thẳng xem họ có ý nghĩ làm hại bản thân không, ở lại với họ, báo cho một người lớn hoặc người tin cậy, đưa tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Trong tình huống này, giữ bí mật không phải là giữ chữ tín.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết bạn mình đang buồn mà giấu?
Hãy so với chính họ ngày thường: ít xuất hiện, trả lời cụt, hay huỷ hẹn, cáu gắt, đùa kiểu tự chê, ăn ngủ thay đổi. Nhiều thay đổi cùng lúc trong vài tuần là lý do để hỏi riêng một câu.
Hỏi bạn "có ổn không" mà họ bảo ổn thì sao?
Đừng ép. Nói rằng mình đã để ý, mình ở đây khi họ muốn kể, rồi hỏi lại sau vài hôm. Nhiều người cần vài lần mới dám mở lời.
Có nên nói với người khác khi thấy bạn buồn?
Thông thường nên để bạn tự quyết ai được biết. Ngoại lệ là khi có dấu hiệu bạn muốn làm hại bản thân; lúc đó an toàn quan trọng hơn bí mật, cần báo người tin cậy và tìm trợ giúp y tế.
Người hay cười nói vẫn có thể đang buồn không?
Có. Nhiều người giữ vẻ vui vẻ trước đám đông và chỉ buồn khi ở một mình. Những câu đùa đắng, tin nhắn khuya, lời nói muốn đi thật xa có thể là tín hiệu nhỏ đáng để hỏi.
R U OK? là gì?
Là một ngày vận động ở Úc, bắt đầu năm 2009, khuyến khích người thường hỏi thăm nhau. Họ hướng dẫn bốn bước: hỏi, nghe, khuyến khích tìm giúp và hỏi lại sau.