Những câu an ủi nên tránh nhất là các câu bảo người buồn đừng buồn, so họ với người khổ hơn, vội tìm mặt tốt của chuyện xấu, hoặc ngầm đổ lỗi cho họ. Các câu ấy thường xuất phát từ ý tốt, nhưng khiến người đang buồn thấy cảm xúc của mình bị gạt đi. Thay vào đó, hãy thừa nhận nỗi buồn là thật và cho họ biết mình đang ở bên.
Vì sao lời an ủi tốt bụng lại làm đau
Không ai cố ý nói câu làm người buồn tổn thương. Những câu như "đừng buồn nữa" bật ra vì người nói thương, vì họ cũng khó chịu khi thấy người khác buồn, và vì từ nhỏ ta đã quen nghe chính những câu ấy.
Vấn đề nằm ở thông điệp ẩn bên dưới. Phần lớn câu an ủi vụng về đều mang một trong ba ý: cảm xúc của bạn không đúng, cảm xúc của bạn quá mức, hoặc hãy mau hết buồn để mọi người đỡ khó xử. Người buồn có thể không gọi tên được, nhưng họ cảm thấy. Kết quả thường gặp là họ gật đầu, cười gượng, rồi lần sau không kể nữa.
Nhà nghiên cứu Brené Brown có một đoạn nói ngắn về sự đồng cảm, được Hội RSA (Anh) làm thành phim hoạt hình năm 2013 và lan rộng khắp nơi. Bà phân biệt đồng cảm (xuống ngồi cùng người kia trong chỗ tối) với thương hại từ xa (đứng trên miệng hố gọi xuống). Bà cũng nhận xét rằng một câu trả lời đồng cảm hiếm khi bắt đầu bằng "ít ra thì…".
Bảy câu hay gặp và vì sao nên tránh
1. "Đừng buồn nữa" / "Thôi, vui lên đi"
Câu này coi nỗi buồn như một công tắc có thể tắt. Người buồn không chọn buồn, nên bị bảo "đừng buồn" dễ thấy mình bất lực thêm một lần: giờ ngoài buồn còn có lỗi vì không hết buồn được.
2. "Còn nhiều người khổ hơn mình"
Đúng là luôn có người khổ hơn. Nhưng nỗi đau không phải cuộc thi xếp hạng. Biết có người mất nhà không làm cơn đau vì chia tay của một sinh viên nhẹ đi; nó chỉ thêm cảm giác xấu hổ vì "mình buồn mà không có quyền buồn". Ở mức nặng hơn, đây chính là cái mà nhà nghiên cứu Kenneth Doka gọi là nỗi buồn không được thừa nhận (danh mục "Mất mát & tiếc thương" có bài riêng).
3. "Ít ra thì…" / "Cũng may là…"
"Ít ra cậu còn trẻ", "Cũng may chưa cưới". Tìm mặt sáng là việc người buồn có thể tự làm sau này, khi đã sẵn sàng. Bị người khác đưa ra khi vết thương còn mới, nó nghe như lời giục bỏ qua.
4. "Mọi chuyện xảy ra đều có lý do"
Câu này nghe triết lý, nhưng với người vừa mất việc hay vừa bị phản bội, nó có thể hiểu thành "chuyện tệ này đáng xảy ra". Không ai cần một lời giải thích vũ trụ lúc đang đau. Họ cần được thấy cái đau là thật.
5. "Mình hiểu cảm giác của cậu"
Ý tốt, nhưng dễ hụt. Không ai hiểu trọn cảm giác của người khác, và người buồn rất dễ phản ứng "cậu đâu có hiểu". Thay bằng "mình không biết hết cậu đang thấy thế nào, nhưng nghe đã thấy nặng" là trung thực hơn.
6. "Tại cậu nghĩ nhiều quá"
Đây là câu đổ lỗi. Nó biến nỗi buồn thành khuyết điểm tính cách. Người hay suy nghĩ vẫn có quyền buồn, và việc bảo họ "đừng nghĩ" chưa từng làm ai ngừng nghĩ.
7. "Phải mạnh mẽ lên chứ"
Câu này hay dành cho nam giới, người làm cha mẹ, người con cả. Nó ngầm nói rằng buồn là yếu. Người nghe học được bài học sai: phải giấu đi. Nỗi buồn bị giấu không biến mất, chỉ chuyển sang chỗ khác: cáu gắt, mất ngủ, xa cách.
Thay bằng câu gì
Không có câu thần chú nào. Nhưng những câu dưới đây thường an toàn vì chúng thừa nhận cảm xúc và để ngỏ cửa:
| Thay vì | Có thể nói |
|---|---|
| "Đừng buồn nữa." | "Buồn là phải. Chuyện đó nặng thật." |
| "Còn nhiều người khổ hơn." | "Với cậu, chuyện này lớn. Vậy là đủ để buồn rồi." |
| "Ít ra thì…" | "Mình rất tiếc chuyện đó xảy ra với cậu." |
| "Mình hiểu cảm giác của cậu." | "Mình không biết hết, nhưng mình muốn nghe." |
| "Tại cậu nghĩ nhiều." | "Nghe như đầu óc cậu không lúc nào được nghỉ." |
| "Phải mạnh mẽ lên." | "Ở đây với mình thì không cần gồng." |
| "Cần gì cứ nói." | "Mai mình ghé mang đồ ăn qua nhé, được không?" |
Để ý rằng câu bên phải thường ngắn hơn, ít "lý lẽ" hơn. An ủi tốt không phải là thắng một cuộc tranh luận với nỗi buồn.
Lỡ nói sai rồi thì sao
Ai cũng có lúc lỡ miệng. Điều đáng ngại không phải là nói sai một câu, mà là cứ khăng khăng mình đúng. Nếu thấy mặt người kia sầm lại sau câu nói của mình, có thể sửa ngay: "Xin lỗi, mình nói vậy nghe như gạt chuyện của cậu đi. Mình không có ý đó. Cậu kể tiếp đi." Một lời sửa thật lòng thường làm hai người gần nhau hơn so với lúc trước khi lỡ lời.
Nếu đã qua vài hôm mới nhận ra, vẫn có thể nhắn: "Hôm trước mình nói câu đó chắc làm cậu buồn thêm. Mình xin lỗi. Mình vẫn ở đây nếu cậu muốn nói chuyện."
Còn những câu về trời đất, số phận thì sao
Ở Việt Nam, người lớn hay an ủi bằng "số nó thế", "trời cho trời lấy", "thôi coi như của đi thay người". Đây là cách nói đã thành nếp văn hoá, nhiều người lớn tuổi thấy được an ủi thật. Nhưng với người không cùng niềm tin, hoặc người trẻ, những câu này có thể nghe như bảo họ chấp nhận ngay và đừng hỏi gì thêm.
Cách an toàn là để người buồn tự dẫn. Nếu chính họ nói về số phận, về niềm tin của họ, ta có thể nghe và tôn trọng. Nhưng đừng mang niềm tin của mình áp vào nỗi buồn của người khác, và đừng hứa rằng làm một việc tâm linh nào đó sẽ khiến hết buồn.
Nếu bạn là người đang buồn và nghe những câu ấy
Bài này viết cho người an ủi, nhưng người buồn cũng hay đọc. Nếu bạn đang buồn và người quanh mình cứ nói "đừng buồn nữa", hãy biết rằng họ thường thương bạn mà chưa biết cách. Bạn có quyền nói rõ mình cần gì: "Mình không cần lời khuyên, chỉ cần cậu nghe mình kể một lúc." Nhiều người sẽ nhẹ cả người khi được hướng dẫn như thế.
Và nếu không ai quanh mình nghe được, đó không phải vì nỗi buồn của bạn không đáng. Có thể tìm tới thầy cô, người làm tham vấn ở trường, hoặc chuyên gia tâm lý.
Khi nào cần tìm người giúp
Đôi khi người buồn không cần câu an ủi khéo hơn, mà cần chuyên gia. Nếu nỗi buồn của người ấy kéo dài trên hai tuần, gần như ngày nào cũng có, khiến họ bỏ ăn, mất ngủ, không đi học đi làm được, hoặc họ nói mình vô dụng, nói về cái chết, hãy khuyến khích họ gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, và đề nghị đi cùng. Nếu họ có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng để họ một mình: báo cho người tin cậy, đưa tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên nói "đừng buồn nữa"?
Vì câu đó coi nỗi buồn như thứ có thể tắt theo ý muốn. Người nghe dễ thấy cảm xúc của mình bị gạt đi và thêm cảm giác có lỗi vì không hết buồn được. Thừa nhận "buồn là phải" thường giúp nhiều hơn.
Nói "còn nhiều người khổ hơn" có sai không?
Về sự thật thì không sai, nhưng về an ủi thì phản tác dụng. Nỗi đau không so được giữa người này với người khác, và câu này khiến người buồn thấy mình không có quyền buồn.
An ủi người buồn bằng câu nào thì an toàn?
Những câu ngắn, thừa nhận cảm xúc và để ngỏ: "Mình rất tiếc", "Chuyện đó nặng thật", "Mình ở đây, cậu muốn kể thì mình nghe". Kèm một việc giúp cụ thể càng tốt.
Lỡ nói câu làm người ta buồn thêm thì làm gì?
Xin lỗi ngắn gọn và mời họ nói tiếp. Một lời sửa thật lòng thường khiến người kia thấy được tôn trọng hơn, kể cả khi câu đầu tiên đã vụng.
Đồng cảm khác thương hại thế nào?
Đồng cảm là cố cảm cùng người kia, ở cạnh họ trong cảm xúc ấy. Thương hại là nhìn từ xa, thấy tội nghiệp nhưng giữ khoảng cách. Người buồn thường nhận ra sự khác biệt rất nhanh.