Buồn và trầm cảm khác nhau thế nào: dấu hiệu phân biệt dễ hiểu

Buồn là một cảm xúc bình thường, thường có lý do, đến theo từng đợt và nhạt dần theo thời gian; người đang buồn vẫn có những lúc thấy vui, vẫn giữ được cách nhìn về giá trị của bản thân. Trầm cảm là một tình trạng sức khoẻ: tâm trạng buồn hoặc mất hứng thú kéo dài gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, ít nhất hai tuần, kèm thay đổi ở giấc ngủ, ăn uống, năng lượng, suy nghĩ và ảnh hưởng rõ đến học, làm, sinh hoạt. Phân biệt chắc chắn phải do bác sĩ hoặc chuyên gia; bài này giúp bạn hiểu để biết khi nào nên đi hỏi.

Hai thứ hay bị gọi chung một tên

Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, "trầm cảm" bị dùng rất thoải mái: "thi xong trầm cảm luôn", "nhìn hoá đơn mà trầm cảm". Cách nói ấy vô hại khi đùa, nhưng có hai hệ quả không hay. Một, người đang buồn bình thường tưởng mình bị bệnh và hoảng. Hai, người đang trầm cảm thật bị xem nhẹ: "ai chẳng có lúc trầm cảm, rồi cũng qua".

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trầm cảm ảnh hưởng tới khoảng 5% người trưởng thành trên thế giới, là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm khả năng sống và làm việc, và — điều quan trọng — có thể điều trị được. Vì vậy phân biệt cho đúng không phải để dán nhãn, mà để người cần giúp được giúp sớm.

Bảng so sánh: buồn và trầm cảm

Bảng này để hiểu, không phải để tự chấm điểm. Mỗi người biểu hiện khác nhau, và nhiều dấu hiệu trong cột phải cũng có thể do bệnh thể chất gây ra.

Điểm phân biệt sâu nhất: cách nhìn về chính mình

Năm 1917, Sigmund Freud viết tiểu luận Tang chế và u sầu (Mourning and Melancholia). Dù nhiều ý của Freud nay không còn được dùng, có một nhận xét trong bài đến giờ vẫn được trích: trong tang chế, thế giới trở nên nghèo nàn, trống vắng; trong u sầu (cách gọi trầm cảm thời ấy), chính cái tôi trở nên nghèo nàn, trống vắng.

Nói đơn giản: người buồn vì mất mát thấy thế giới thiếu đi một điều. Người trầm cảm thường thấy chính mình thiếu, hỏng, không đáng. Một học sinh trượt kỳ thi buồn vì kết quả; một học sinh trầm cảm có thể nghĩ "mình vô dụng, làm gì cũng hỏng, ai cũng sẽ tốt hơn nếu không có mình". Những ý nghĩ như vậy là dấu hiệu cần được người có chuyên môn lắng nghe, không phải để tự xử lý một mình.

Trầm cảm không chỉ là "buồn nhiều"

Nhiều người trầm cảm không mô tả mình là "buồn". Họ nói "trống rỗng", "tê liệt", "không cảm thấy gì", "như sống trong sương mù". Một số người, nhất là nam giới và tuổi mới lớn, biểu hiện bằng cáu gắt, dễ nổi nóng hơn là buồn rầu. Người lớn tuổi hay than mệt, đau nhức, mất ngủ. Vì thế, đợi đến khi "buồn lắm" mới để ý thì dễ bỏ sót.

Ngược lại, có những người vẫn đi làm, vẫn cười nói, vẫn đăng ảnh vui trên mạng, nhưng bên trong đang rất khó khăn. Vẻ ngoài ổn không có nghĩa là bên trong ổn.

Nguyên nhân: không phải một thứ duy nhất

Trầm cảm không phải do "nghĩ nhiều", cũng không phải chỉ do "thiếu một chất trong não". Cách giải thích "thiếu serotonin" từng phổ biến nhưng là sự đơn giản hoá đã bị giới khoa học phê bình. Hiện nay, các tổ chức y tế như WHO và Viện Sức khoẻ Tâm thần Hoa Kỳ (NIMH) mô tả trầm cảm là kết quả của nhiều yếu tố đan xen:

• Yếu tố sinh học và di truyền: tiền sử gia đình, một số bệnh thể chất, thay đổi nội tiết.
• Yếu tố tâm lý: cách ta xử lý căng thẳng, những trải nghiệm khó khăn từ nhỏ.
• Yếu tố xã hội: mất mát, nghèo khó, cô lập, bạo lực, áp lực kéo dài.

Một biến cố buồn có thể là giọt nước tràn ly ở người vốn đã nhiều yếu tố nguy cơ. Đó là lý do hai người gặp cùng một chuyện, một người buồn rồi qua, người kia rơi vào trầm cảm — không ai "yếu" hơn ai.

Buồn và trầm cảm có thể đi cùng nhau

Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Sau một mất mát lớn, nỗi buồn sâu là bình thường; nhưng ở một số người, nó có thể chuyển thành trầm cảm. Trước đây, tài liệu chẩn đoán của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ từng có quy định loại trừ trầm cảm trong vài tháng đầu sau khi mất người thân; từ phiên bản DSM-5 năm 2013, quy định này được bỏ, để bác sĩ không bỏ sót trầm cảm chỉ vì "đang có tang". Đau buồn khi mất người thân là đề tài lớn, được bàn kỹ ở những nơi chuyên về mất mát.

Việc làm được ngay nếu bạn đang băn khoăn

• Ghi lại hai tuần. Mỗi tối một dòng: hôm nay tâm trạng thế nào, ngủ ra sao, ăn ra sao, có làm được việc mình cần làm không. Ghi chép này giúp ích rất nhiều khi đi khám.
• Nói với một người. Bạn thân, người nhà, thầy cô. Câu "dạo này mình không ổn" là đủ để mở đầu.
• Giữ những thứ cơ bản. Ngủ, ăn, ra ngoài trời, vận động nhẹ. Chúng không chữa được trầm cảm, nhưng giữ cho bạn không trượt sâu hơn trong lúc tìm giúp.
• Tránh rượu bia. Rượu làm tâm trạng xấu đi và làm giấc ngủ kém hơn.
• Đặt lịch khám. Không cần đợi "chắc chắn" mới đi. Đi khám là để biết, không phải để nhận bệnh.

Khi nào cần tìm người giúp

Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý nếu bạn hoặc người thân:

• Buồn, trống rỗng hoặc cáu gắt gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần.
• Mất hứng thú với hầu hết những việc từng thích.
• Ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng rõ.
• Thấy mình vô dụng, tội lỗi, là gánh nặng.
• Có ý nghĩ về cái chết hoặc làm hại bản thân.

Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Bài viết là kiến thức phổ thông, không thay cho chẩn đoán và điều trị của người có chuyên môn.

Đọc thêm

• Trang thông tin về trầm cảm của WHO (fact sheet "Depressive disorder") và của NHS (Anh) — có bản dịch tóm tắt trên nhiều trang y tế uy tín.
• Andrew Solomon, The Noonday Demon: An Atlas of Depression (2001) — cuốn sách vừa là trải nghiệm cá nhân vừa là khảo cứu, đoạt giải National Book Award.