Trầm cảm ở nam giới thường không hiện ra thành nước mắt hay vẻ buồn rầu, mà thành cáu gắt, nóng nảy, lao đầu vào công việc, uống rượu nhiều hơn, liều lĩnh hơn hoặc than đau nhức, mệt mỏi. Vì không giống hình ảnh "người trầm cảm" quen thuộc, nó dễ bị cả người xung quanh lẫn chính người đàn ông bỏ qua. Nam giới cũng ít tìm trợ giúp hơn phụ nữ, nên khi được phát hiện thì thường đã nặng.
Vì sao trầm cảm ở đàn ông khó nhận ra
Theo các khảo sát, phụ nữ được chẩn đoán trầm cảm nhiều hơn nam giới. Một phần do khác biệt thật về sinh học và hoàn cảnh sống. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng một phần khác là do trầm cảm ở nam giới bị bỏ sót: đàn ông ít kể về cảm xúc, ít đi khám, và các triệu chứng của họ không khớp với hình mẫu "buồn, khóc, ủ rũ".
Từ những năm 1990, bác sĩ tâm thần người Thuỵ Điển Wolfgang Rutz và đồng nghiệp, khi làm việc trên đảo Gotland, đã đề xuất khái niệm "trầm cảm kiểu nam" để nhắc các bác sĩ chú ý những biểu hiện như hung hăng, cáu bẳn, lạm dụng rượu, hành vi bốc đồng. Khái niệm này không phải một chẩn đoán riêng, nhưng nó giúp nhiều người nhận ra trầm cảm dưới một vỏ bọc khác.
Những dấu hiệu hay gặp ở nam giới
| Biểu hiện thường thấy | Người ngoài hay đọc thành |
|---|---|
| Cáu gắt, nóng nảy, dễ nổi đoá vì chuyện nhỏ | "Tính khí khó chịu", "áp lực công việc" |
| Làm việc quá sức, ở lại công ty đến khuya | "Chăm chỉ", "có trách nhiệm" |
| Uống rượu bia nhiều hơn, thường xuyên hơn | "Đàn ông ai chẳng nhậu" |
| Liều lĩnh: phóng xe nhanh, cờ bạc, chi tiêu bốc đồng | "Máu liều", "chơi bời" |
| Rút lui, cắm mặt vào điện thoại, im lặng trong bữa cơm | "Ít nói", "mệt thôi" |
| Đau đầu, đau lưng, đau dạ dày, mệt kéo dài không rõ lý do | "Bệnh vặt" |
| Mất hứng thú với sở thích cũ, với chuyện vợ chồng | "Có tuổi rồi" |
| Mất ngủ, hoặc ngủ li bì ngày nghỉ | "Làm nhiều nên mệt" |
Bảng này không dùng để chẩn đoán ai. Mỗi biểu hiện riêng lẻ có thể có lý do khác. Điều đáng để ý là khi nhiều thay đổi cùng xuất hiện và kéo dài nhiều tuần, khác hẳn con người thường ngày của anh ấy.
"Đàn ông không được khóc": những lời dặn từ nhỏ
Nhiều cậu bé Việt Nam lớn lên với những câu: "con trai mà khóc nhè", "đàn ông phải cứng rắn", "chuyện trong nhà không kể ra ngoài". Lớn lên, họ học cách giấu nỗi buồn, vì buồn bị coi là yếu. Giận dữ thì được chấp nhận hơn — nên nỗi buồn tìm đường ra dưới dạng giận.
Vai trò "trụ cột" cũng nặng. Một người đàn ông mất việc, làm ăn thua lỗ, không lo đủ cho gia đình có thể thấy không chỉ mất thu nhập mà mất cả giá trị bản thân. Anh không kể với vợ vì sợ vợ lo, không kể với bạn vì sợ mất mặt, không kể với bố mẹ vì sợ bố mẹ buồn. Nỗi buồn không có chỗ đi.
Rượu bia: thứ "thuốc" làm bệnh nặng thêm
Trong văn hoá nhậu, "mượn rượu giải sầu" là chuyện thường. Nhưng rượu là chất ức chế thần kinh: nó làm dịu trong chốc lát rồi làm tâm trạng xấu hơn những ngày sau, làm giấc ngủ chập chờn, làm người ta dễ bốc đồng và dễ nghĩ quẩn. Uống để quên là một vòng luẩn quẩn: càng buồn càng uống, càng uống càng buồn.
Nếu một người đàn ông bắt đầu uống một mình, uống nhiều hơn thường lệ, cần rượu để ngủ — đó là tín hiệu đáng lo, cả cho tâm trạng lẫn cho sức khoẻ thể chất. Người có vấn đề với rượu cũng cần được bác sĩ hỗ trợ, không nên tự cai đột ngột khi đã uống nhiều, lâu ngày.
Vì sao đàn ông ít đi khám
- Sợ bị coi là yếu, là "có vấn đề thần kinh".
- Không có từ để mô tả cảm xúc, chỉ biết nói "mệt", "chán".
- Nghĩ phải tự giải quyết, đi khám là thua.
- Bận, không có thời gian, ngại nghỉ làm.
- Không biết đi đâu, khám gì.
Hậu quả của việc ở lại một mình với trầm cảm có thể rất nặng nề. Các số liệu y tế công cộng ở nhiều nước, theo WHO, cho thấy nam giới mất vì tự tử nhiều hơn nữ giới, dù phụ nữ được chẩn đoán trầm cảm nhiều hơn. Đây là lý do việc để ý và mở lời với nam giới quan trọng.
Nếu bạn là người đàn ông đang thấy mình như vậy
- Gọi tên khác cũng được. Nếu chữ "buồn" khó nói, cứ nói "dạo này anh thấy không ổn", "dạo này cạn pin". Không cần từ hoa mỹ.
- Bắt đầu bằng cơ thể. Nhiều anh thấy dễ đi khám vì mất ngủ, đau đầu hơn là vì "tâm lý". Không sao — hãy đến bác sĩ và kể thật cả chuyện tâm trạng.
- Bớt rượu, đừng bỏ thể thao. Đá bóng, chạy bộ, đạp xe với hội bạn vừa là vận động vừa là chỗ có người.
- Chọn một người để nói. Một người bạn cũ, anh em ruột, vợ. Ngồi cạnh nhau làm một việc — câu cá, sửa xe — đôi khi dễ mở lời hơn ngồi đối diện.
- Đi khám không phải thua. Đó là việc của người có trách nhiệm với gia đình và với chính mình.
Nếu bạn là người bên cạnh
Vợ, mẹ, con, bạn thân thường thấy trước. Vài gợi ý:
- Nói về hành vi, không nói về nhãn. "Mấy tuần nay em thấy anh ngủ không được, uống nhiều hơn, hay gắt. Em lo" — thay vì "anh bị trầm cảm rồi".
- Chọn lúc bình tĩnh. Không mở lời giữa lúc đang cãi nhau hay lúc anh ấy vừa uống.
- Đừng chờ anh ấy tự khóc mới tin. Cáu gắt và lặng lẽ cũng có thể là nỗi buồn.
- Đề nghị cụ thể. "Mình đi khám cái mất ngủ của anh nhé, em đặt lịch, em đi cùng."
- Giữ an toàn cho mình. Cáu gắt không bao giờ được biện minh cho bạo lực. Nếu bạn hoặc con cái bị đe doạ, sự an toàn của bạn đi trước.
Khi nào cần tìm người giúp
Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý khi buồn, trống rỗng hay cáu gắt kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú; ăn, ngủ, làm việc bị ảnh hưởng; uống rượu nhiều để chịu đựng; thấy mình vô dụng, là gánh nặng hoặc có ý nghĩ về cái chết. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Trang thông tin "Men and Depression" của Viện Sức khoẻ Tâm thần Hoa Kỳ (NIMH).
- Terrence Real, I Don't Want to Talk About It (1997) — sách về trầm cảm ẩn ở nam giới, viết cho người đọc phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu trầm cảm ở nam giới là gì?
Ngoài buồn và mất hứng thú, nam giới hay biểu hiện bằng cáu gắt, nóng nảy, làm việc quá sức, uống rượu nhiều hơn, liều lĩnh, rút lui hoặc than đau nhức, mệt mỏi. Điều đáng lưu ý là nhiều thay đổi cùng xuất hiện và kéo dài nhiều tuần.
Vì sao đàn ông trầm cảm hay cáu gắt?
Nhiều người đàn ông lớn lên với quan niệm buồn là yếu, còn giận thì được chấp nhận. Vì vậy nỗi buồn có thể hiện ra dưới dạng nóng nảy. Cáu gắt kéo dài, khác hẳn tính cách thường ngày, là điều nên để ý.
Uống rượu có giúp giải sầu không?
Không. Rượu làm dịu trong chốc lát nhưng làm tâm trạng xấu hơn những ngày sau, làm giấc ngủ kém và dễ bốc đồng. Uống để quên dễ thành vòng luẩn quẩn. Nếu đã uống nhiều, lâu ngày, nên nhờ bác sĩ hỗ trợ khi muốn giảm.
Làm sao để chồng chịu đi khám tâm lý?
Nói về những thay đổi cụ thể bạn thấy thay vì dán nhãn bệnh, chọn lúc bình tĩnh và đề nghị việc cụ thể như đi khám mất ngủ cùng nhau. Nhiều người đàn ông dễ nhận lời khám vì triệu chứng cơ thể hơn là vì tâm lý.
Nam giới có ít bị trầm cảm hơn nữ không?
Phụ nữ được chẩn đoán nhiều hơn, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trầm cảm ở nam giới bị bỏ sót vì biểu hiện khác và vì nam giới ít đi khám. Không nên vì vậy mà xem nhẹ những dấu hiệu ở đàn ông.
