Những ngộ nhận phổ biến nhất về trầm cảm là: trầm cảm là do yếu đuối, do nghĩ nhiều, do rảnh rỗi, hay chỉ cần "vui lên" là hết. Cả ba đều sai. Trầm cảm là một tình trạng sức khoẻ có nhiều nguyên nhân đan xen, có thể xảy ra với người mạnh mẽ, bận rộn, thành đạt, và cần được hỗ trợ như mọi vấn đề sức khoẻ khác. Những ngộ nhận này nguy hiểm vì chúng khiến người bệnh xấu hổ, giấu đi và đến muộn.
Vì sao ngộ nhận về trầm cảm dai dẳng như vậy
Trầm cảm không để lại vết thương nhìn thấy được. Người bệnh vẫn đi lại, vẫn nói chuyện, nhiều khi vẫn đi làm. Người ngoài chỉ thấy một người "lười", "ủ rũ", "khó gần". Thêm vào đó, ai cũng từng buồn và từng tự vượt qua, nên dễ nghĩ rằng trầm cảm cũng chỉ là buồn nhiều hơn một chút, cố là được.
Ở Việt Nam, những câu như "tâm lý yếu", "nghĩ quẩn", "sướng quá hoá rồ" vẫn rất quen tai. Chúng thường xuất phát từ thương và lo, nhưng lại làm người đang khổ thấy mình thêm có lỗi.
Bảng tra nhanh: ngộ nhận và thực tế
| Ngộ nhận | Thực tế |
|---|---|
| Trầm cảm là do yếu đuối | Trầm cảm là tình trạng sức khoẻ, không phải khuyết điểm tính cách. Người rất mạnh mẽ vẫn có thể mắc |
| Trầm cảm là do nghĩ nhiều | Nghĩ quẩn thường là biểu hiện của trầm cảm, không phải nguyên nhân duy nhất |
| Rảnh quá mới trầm cảm | Người bận rộn, thành đạt vẫn mắc. Bận rộn đôi khi chỉ che đi triệu chứng |
| Vui lên là hết | Người trầm cảm không chọn được cảm xúc của mình, cũng như người sốt không chọn được nhiệt độ |
| Trầm cảm thì lúc nào cũng khóc | Nhiều người thấy trống rỗng, tê liệt, cáu gắt hơn là khóc |
| Còn cười nói được thì không trầm cảm | Nhiều người vẫn tươi cười bên ngoài trong khi rất khó khăn bên trong |
| Trẻ con thì biết gì mà trầm cảm | Trẻ em và tuổi mới lớn đều có thể mắc, biểu hiện thường khác người lớn |
| Trầm cảm là do thiếu serotonin | Đây là cách nói đơn giản hoá đã bị phê bình. Nguyên nhân là nhiều yếu tố |
| Nói về nó chỉ làm nặng thêm | Được lắng nghe, được hỏi han nghiêm túc thường giúp người bệnh tìm trợ giúp sớm hơn |
"Yếu đuối", "tâm lý yếu"
Đây là ngộ nhận gây tổn thương nhiều nhất. Nó gợi ý rằng người trầm cảm có thể tự thoát ra nếu đủ ý chí, và nếu chưa thoát ra được thì là lỗi của họ.
Thực tế, trầm cảm gặp ở mọi kiểu người: vận động viên, bác sĩ, nhà văn, người lính, người mẹ tần tảo. Những người từng đi qua trầm cảm hay mô tả một nghịch lý: căn bệnh lấy đi chính những thứ người ta cần để chống lại nó — sức lực, hy vọng, khả năng tập trung. Nhà văn Andrew Solomon kể lại trải nghiệm trầm cảm nặng của mình trong cuốn The Noonday Demon (2001), một cuốn sách giúp nhiều người ngoài hiểu điều đó. Bảo một người trầm cảm "cố lên" cũng giống bảo người gãy chân "chạy đi".
Ngược lại, việc người trầm cảm vẫn dậy được, vẫn đi làm được trong những ngày như vậy thường đòi hỏi nhiều sức mạnh hơn người ngoài tưởng.
"Tại nghĩ nhiều", "tại rảnh"
Người trầm cảm thường nghĩ đi nghĩ lại những chuyện tiêu cực, khó dứt ra. Nhưng đó là một triệu chứng — bộ não đang bị kẹt — chứ không phải một thói quen xấu họ chọn. Bảo họ "đừng nghĩ nữa" ít khi hiệu quả.
Còn "rảnh quá" thì sao? Có người lao vào công việc từ sáng đến khuya chính là để không phải đối diện với cảm giác trống rỗng. Khi công việc dừng lại, triệu chứng mới lộ ra. Trầm cảm cũng là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến người đi làm giảm năng suất và nghỉ việc, theo WHO.
"Vui lên đi", "nghĩ tích cực vào"
Lời khuyên này xuất phát từ thiện ý, nhưng với người trầm cảm, nó thường thành gánh nặng thêm: giờ họ vừa khổ, vừa thấy có lỗi vì không vui lên được. Việc thật sự giúp được thường là ở bên, lắng nghe, giúp những việc cụ thể (nấu ăn, đưa đi khám), và kiên nhẫn.
"Trầm cảm là do thiếu serotonin"
Trong nhiều năm, giả thuyết "mất cân bằng hoá học" được phổ biến rộng rãi, nhất là cách nói trầm cảm do thiếu serotonin. Các nhà khoa học từ lâu đã xem đây là sự đơn giản hoá, và các bài tổng quan gần đây tiếp tục cho thấy không có bằng chứng ủng hộ việc quy trầm cảm về một chất duy nhất. Điều này không có nghĩa các phương pháp điều trị hiện có là vô ích; nó chỉ nói rằng trầm cảm là chuyện của cả sinh học, tâm lý và hoàn cảnh sống, không phải của một chất.
Nếu bạn đang được điều trị và có thắc mắc về phương pháp, hãy hỏi trực tiếp bác sĩ của mình. Không tự ý ngưng hay đổi thuốc dựa trên tin đọc được trên mạng.
Những ngộ nhận khác cũng nên gỡ
"Đi khám tâm thần là điên"
Khoa tâm thần khám và điều trị nhiều vấn đề rất phổ biến: mất ngủ, lo âu, trầm cảm. Đi khám là chăm sóc sức khoẻ, như đi khám tim hay khám mắt. Bài về kỳ thị trong danh mục này bàn riêng chuyện chữ nghĩa.
"Uống thuốc là phụ thuộc cả đời"
Không phải ai cũng cần thuốc; nhiều người được điều trị chủ yếu bằng liệu pháp tâm lý. Khi bác sĩ kê thuốc, việc dùng bao lâu và ngưng thế nào do bác sĩ theo dõi. Mọi lo lắng về thuốc nên được nói thẳng với bác sĩ.
"Chỉ cần đi chơi, đi du lịch cho khuây khoả"
Nghỉ ngơi và thay đổi không khí có ích cho nỗi buồn thông thường, nhưng không chữa được trầm cảm. Nhiều người trầm cảm đi du lịch và thấy mình buồn y như ở nhà, rồi càng thêm thất vọng về bản thân.
"Chuyện tâm linh, chuyện số mệnh"
Mỗi gia đình có niềm tin riêng, và nếp sinh hoạt tinh thần có thể là chỗ dựa. Nhưng việc giải thích trầm cảm bằng chuyện tâm linh không thay được việc khám và điều trị. Có thể giữ niềm tin của mình mà vẫn đưa người thân đi khám.
"Nhắc đến chuyện chết sẽ gợi ý cho họ"
Nhiều người sợ hỏi thẳng người thân có ý nghĩ làm hại bản thân không, vì sợ "gợi ý". Một tổng quan năm 2014 của Dazzi và cộng sự cho thấy hỏi về ý nghĩ tự tử không làm tăng nguy cơ, mà có thể giúp người ta được nói ra. Bài về khi người thân nói muốn biến mất bàn kỹ cách hỏi.
Việc làm được ngay
- Bỏ một câu ra khỏi miệng. "Tâm lý yếu", "nghĩ nhiều thế", "vui lên đi" — chọn một câu và ngừng dùng.
- Thay bằng câu hỏi. "Dạo này cậu thấy thế nào, thật lòng ấy?"
- Đọc từ nguồn đáng tin. Trang thông tin của WHO, NHS, Bộ Y tế, các bệnh viện lớn, thay vì bài lan truyền không nguồn.
- Nếu chính bạn đang khó khăn, nhớ rằng những ngộ nhận kia không nói về bạn. Đi khám là việc của người biết chăm sóc mình.
Khi nào cần tìm người giúp
Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý khi buồn hoặc trống rỗng gần như cả ngày, mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú; ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng; thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cảm có phải do yếu đuối không?
Không. Trầm cảm là tình trạng sức khoẻ có nhiều nguyên nhân đan xen gồm sinh học, tâm lý và hoàn cảnh sống. Nó gặp ở cả những người rất mạnh mẽ và thành đạt. Bảo người trầm cảm cố lên cũng như bảo người gãy chân chạy đi.
Người bận rộn có bị trầm cảm không?
Có. Bận rộn không bảo vệ khỏi trầm cảm, đôi khi còn che giấu triệu chứng. Có người lao vào làm việc để khỏi đối diện cảm giác trống rỗng bên trong.
Trầm cảm có phải do thiếu serotonin không?
Đây là cách nói đơn giản hoá đã bị giới khoa học phê bình. Trầm cảm có nhiều nguyên nhân, không quy về một chất duy nhất. Điều này không có nghĩa các phương pháp điều trị hiện có vô ích.
Người trầm cảm có cười được không?
Có. Nhiều người vẫn cười nói, đi làm, đăng ảnh vui trong khi bên trong rất khó khăn. Vẻ ngoài ổn không có nghĩa là bên trong ổn, nên hỏi han thật lòng quan trọng hơn nhìn bề ngoài.
Hỏi thẳng người thân có ý nghĩ tự tử không thì có sao không?
Nghiên cứu cho thấy hỏi thẳng không làm tăng nguy cơ, mà có thể giúp họ được nói ra và được giúp. Hãy hỏi bình tĩnh, lắng nghe, và nếu họ có ý nghĩ đó, tìm trợ giúp y tế ngay.
