Nỗi buồn nên được đi khám khi nó kéo dài trên hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, và kéo theo những thay đổi rõ ở giấc ngủ, ăn uống, sức lực, khả năng tập trung, cách nhìn về bản thân, hoặc làm việc học, việc làm sa sút. Còn nếu có ý nghĩ về cái chết hay làm hại bản thân thì không cần đợi hai tuần: cần nói với người tin cậy và tìm trợ giúp y tế ngay.
Vì sao lại là hai tuần
Mốc hai tuần xuất hiện trong các tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm được dùng rộng rãi trên thế giới, như bộ DSM-5 của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ và bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11 của WHO. Lý do khá dễ hiểu: hầu hết những cơn buồn sau một chuyện không vui — điểm kém, cãi nhau, một ngày tệ — đều nhẹ đi trong vài ngày. Khi tâm trạng xấu không thay đổi suốt hai tuần liền, khả năng nó tự qua thấp hơn, và đáng được một người có chuyên môn nhìn qua.
Nhưng mốc hai tuần chỉ là một mốc lưu ý, không phải hàng rào. Có ba điều cần nhớ:
- Không phải cứ buồn hai tuần là bệnh. Sau một mất mát lớn, buồn lâu hơn là chuyện bình thường. Bác sĩ sẽ xét cả hoàn cảnh.
- Không cần đợi đủ hai tuần mới được đi khám. Thấy không ổn thì cứ đi hỏi. Đi sớm không bao giờ là thừa.
- Có những dấu hiệu không được chờ. Ý nghĩ làm hại bản thân, không ăn không uống nhiều ngày, nói năng lộn xộn, nghe thấy tiếng nói không có thật — là lý do đi ngay.
Những thay đổi đáng lo
Dưới đây là những thay đổi mà các tổ chức y tế như WHO, NHS (Anh), NIMH (Hoa Kỳ) thường liệt kê. Đây không phải bảng để tự chấm điểm hay tự kết luận. Hãy đọc như một danh sách những điều nên kể cho bác sĩ.
Tâm trạng và hứng thú
- Buồn, trống rỗng, vô vọng hầu như suốt ngày.
- Ở trẻ vị thành niên, nhiều khi là cáu gắt, dễ nổi nóng chứ không phải buồn rầu.
- Không còn thấy thích những việc trước đây thích: không muốn gặp bạn, bỏ sở thích, ăn món ngon không thấy ngon.
Cơ thể
- Mất ngủ, thức dậy quá sớm không ngủ lại được, hoặc ngược lại ngủ rất nhiều mà vẫn mệt.
- Chán ăn, sụt cân, hoặc ăn nhiều hơn hẳn, tăng cân.
- Mệt mỏi, cạn sức, việc nhỏ như tắm, đánh răng cũng thấy nặng.
- Người khác nhận thấy bạn chậm chạp hẳn đi, hoặc bồn chồn không ngồi yên được.
Suy nghĩ
- Khó tập trung, đọc một trang sách mà không nhớ gì, khó quyết định cả việc nhỏ.
- Thấy mình vô dụng, tội lỗi quá mức, là gánh nặng cho người khác.
- Nghĩ nhiều về cái chết, mong mình biến mất, có ý nghĩ làm hại bản thân.
Sinh hoạt
- Nghỉ học, nghỉ làm nhiều, kết quả sa sút.
- Rút khỏi bạn bè, gia đình, không trả lời tin nhắn.
- Uống rượu bia nhiều hơn để "cho quên".
Mức độ khẩn: theo dõi, đặt lịch hay đi ngay
| Tình huống | Nên làm gì |
|---|---|
| Buồn sau một chuyện cụ thể, vẫn làm việc được, vẫn có lúc vui, đang nhẹ dần | Tự chăm sóc, kể với người thân, theo dõi thêm |
| Buồn hoặc mất hứng thú gần như mỗi ngày trên hai tuần, kèm vài thay đổi kể trên | Đặt lịch khám trong thời gian sớm |
| Không đi học, đi làm nổi; ăn ngủ đảo lộn nặng; người thân rất lo | Khám càng sớm càng tốt, nên có người đi cùng |
| Có ý nghĩ làm hại bản thân, nói lời từ biệt, không ăn uống nhiều ngày, nói năng lộn xộn | Đi ngay: báo người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115 |
Đôi khi "buồn" là do bệnh thể chất
Một số bệnh và tình trạng thể chất có thể gây mệt mỏi, uể oải, tâm trạng xuống thấp, rất giống trầm cảm. Ví dụ thường được nhắc: suy giáp, thiếu máu, thiếu một số vitamin, bệnh mạn tính, sau nhiễm virus, rối loạn giấc ngủ như ngưng thở khi ngủ. Một số thuốc đang dùng cho bệnh khác cũng có thể ảnh hưởng tâm trạng — nếu nghi ngờ, hãy hỏi bác sĩ đã kê đơn, không tự ý ngưng hay đổi thuốc.
Vì vậy, khi đi khám, bác sĩ có thể hỏi về sức khoẻ chung và cho làm vài xét nghiệm máu. Điều này không có nghĩa bác sĩ "không tin" bạn buồn, mà là để không bỏ sót nguyên nhân chữa được.
Đi khám ở đâu
- Bác sĩ đa khoa, trạm y tế, phòng khám gần nhà: điểm bắt đầu tốt, nhất là khi có nhiều triệu chứng cơ thể. Bác sĩ có thể giới thiệu tiếp.
- Khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện đa khoa: nhiều bệnh viện tỉnh, thành phố có khoa này.
- Bệnh viện tâm thần tuyến tỉnh và trung ương: khám và điều trị chuyên sâu.
- Chuyên gia tâm lý lâm sàng: đánh giá và trị liệu bằng tâm lý. Họ không kê thuốc; khi cần, họ phối hợp với bác sĩ.
- Phòng tư vấn tâm lý ở trường học, đại học: nơi học sinh, sinh viên có thể bắt đầu, thường miễn phí.
Bài riêng trong danh mục này nói kỹ về lần đầu gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần: chuẩn bị gì, buổi khám diễn ra thế nào.
Việc làm được ngay để chuẩn bị
- Ghi lại vài dòng mỗi ngày: tâm trạng, giấc ngủ, ăn uống, việc đã làm được. Hai tuần ghi chép là tài liệu quý cho bác sĩ.
- Liệt kê thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, kể cả thuốc nam, thuốc tự mua.
- Nghĩ về tiền sử gia đình: có ai từng bị trầm cảm, lo âu, bệnh tâm thần khác không.
- Rủ một người đi cùng nếu thấy khó tự kể, hoặc sợ quên.
- Không ngồi tự tra mạng để tự chẩn đoán. Bảng câu hỏi trên mạng không thay được buổi khám.
Nếu bạn là người bên cạnh
Bạn thường là người thấy những thay đổi trước: con ít nói hẳn, bố dạo này uống nhiều, bạn thân không còn đi đá bóng. Hãy nói điều mình thấy, không phán xét: "Dạo này mình thấy cậu ít ra ngoài, ngủ cũng khác. Mình hơi lo. Cậu thấy sao?" Đề nghị đi khám cùng. Nếu họ có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng để họ một mình, và tìm trợ giúp y tế ngay.
Khi nào cần tìm người giúp ngay
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ về cái chết, muốn làm hại bản thân, hoặc đã có những hành động chuẩn bị, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Bài viết là kiến thức phổ thông, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Buồn bao lâu thì nên đi khám?
Nếu buồn hoặc mất hứng thú gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần, kèm thay đổi ăn ngủ, sức lực, tập trung hoặc ảnh hưởng học, làm, nên đi khám. Tuy vậy, thấy không ổn thì đi sớm hơn cũng được. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì cần trợ giúp ngay.
Đi khám trầm cảm ở đâu?
Có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa, phòng khám gần nhà, hoặc đến khoa tâm thần, khoa tâm lý của bệnh viện, bệnh viện tâm thần tuyến tỉnh và trung ương. Học sinh, sinh viên có thể bắt đầu ở phòng tư vấn tâm lý của trường.
Đi khám tâm lý có phải làm xét nghiệm không?
Có thể có. Một số bệnh như suy giáp, thiếu máu gây triệu chứng giống trầm cảm, nên bác sĩ có thể cho xét nghiệm máu để loại trừ. Đây là bước bình thường giúp không bỏ sót nguyên nhân chữa được.
Có nên tự làm bài test trầm cảm trên mạng không?
Các bảng câu hỏi trên mạng không thay được buổi khám, và dễ gây hoang mang hoặc chủ quan. Nếu bạn lo lắng đến mức muốn làm bài test, đó đã là lý do để nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Dấu hiệu nào cần đi khám ngay không chờ hai tuần?
Ý nghĩ về cái chết hay làm hại bản thân, nói lời từ biệt, không ăn uống nhiều ngày, nói năng lộn xộn hoặc nghe thấy tiếng nói không có thật. Khi đó hãy báo người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
