Buồn có làm ta suy nghĩ cẩn thận hơn không: các thí nghiệm nói gì

Một nỗi buồn nhẹ, thoáng qua có thể làm ta suy nghĩ cẩn thận hơn: nhiều thí nghiệm cho thấy người đang hơi buồn ít cả tin hơn, nhớ chi tiết chính xác hơn và lập luận chặt chẽ hơn người đang vui. Nhưng lợi ích ấy chỉ có ở mức buồn nhẹ. Buồn sâu và kéo dài thì ngược lại — làm khó tập trung, khó quyết định và dễ nhìn mọi thứ tối hơn sự thật.

Người đặt câu hỏi: Joseph Forgas

Joseph Forgas, giáo sư tâm lý học ở Đại học New South Wales (Úc), dành nhiều chục năm nghiên cứu ảnh hưởng của tâm trạng tới suy nghĩ. Năm 2013, ông viết một bài tổng quan có cái tên nghe như đùa: "Don't Worry, Be Sad!" — "Đừng lo, cứ buồn đi!". Ý chính không phải là cổ vũ buồn, mà là nhắc rằng tâm trạng hơi buồn có những ích lợi bị bỏ quên trong một nền văn hoá chuộng tích cực.

Cách làm điển hình của nhóm ông: cho người tham gia xem đoạn phim vui hoặc buồn, hay nhớ lại một kỷ niệm vui hoặc buồn, để tạo tâm trạng nhẹ trong chốc lát. Sau đó giao cho họ những việc cần phán đoán, rồi so sánh hai nhóm.

Những gì thí nghiệm tìm thấy

Ít cả tin hơn

Trong một số thí nghiệm, người tham gia đọc những câu khẳng định mơ hồ hoặc tin đồn và đánh giá mức đáng tin. Nhóm đang hơi buồn hoài nghi hơn, ít tin những câu thiếu căn cứ hơn nhóm đang vui. Họ cũng giỏi hơn một chút trong việc nhận ra người nói dối qua đoạn video.

Nhớ chính xác hơn

Trong các nghiên cứu về lời khai nhân chứng, người ta xem một cảnh, sau đó được nghe thêm thông tin sai lệch cài vào. Người đang hơi buồn ít bị thông tin sai này lẫn vào trí nhớ hơn. Có một nghiên cứu ngoài đời thực được kể nhiều: ở một cửa hàng tại Sydney, nhóm của Forgas đặt sẵn một số đồ vật nhỏ ở quầy, rồi hỏi khách lúc ra về nhớ được những gì. Vào những ngày trời u ám, mưa, khách nhớ được nhiều đồ vật hơn và chính xác hơn so với ngày nắng đẹp.

Bớt định kiến

Khi vui, người ta hay dựa vào lối tắt — ấn tượng ban đầu, khuôn mẫu sẵn có về nhóm người này nhóm người kia. Khi hơi buồn, người ta có xu hướng xét từng chi tiết, nên bớt bị khuôn mẫu dẫn dắt.

Lập luận thuyết phục hơn

Khi được yêu cầu viết lời thuyết phục người khác, người đang hơi buồn tạo ra những lập luận cụ thể và chặt chẽ hơn, được người đọc đánh giá cao hơn.

Công bằng hơn khi chia phần

Trong một thí nghiệm chia tiền, người tham gia được quyền chia một khoản giữa mình và một người lạ. Những người đang hơi buồn chia công bằng hơn, giữ cho mình ít hơn.

Vì sao lại như vậy

Giải thích được nhiều người chấp nhận là: tâm trạng là một tín hiệu về môi trường. Tâm trạng tốt báo "mọi thứ ổn, cứ làm theo thói quen", nên não dùng lối tắt, nhanh, sáng tạo nhưng dễ sơ suất. Tâm trạng hơi buồn báo "có gì đó không ổn, cẩn thận", nên não chuyển sang chế độ xét kỹ, chú ý đến chi tiết bên ngoài hơn là tin vào những gì có sẵn trong đầu.

Hai chế độ này đều có ích, tuỳ việc. Vì vậy không thể nói "buồn tốt hơn vui" hay ngược lại.

Mặt trái: buồn cũng có thể làm sai lệch

Buồn và túi tiền

Năm 2004, Jennifer Lerner và cộng sự (Mỹ) công bố thí nghiệm cho thấy người vừa được gợi nỗi buồn sẵn lòng trả giá cao hơn để mua một món đồ và chấp nhận bán rẻ hơn món đồ mình có. Một nghiên cứu tiếp theo năm 2008 đặt tên cho hiện tượng này là "misery is not miserly" — đại ý: khổ thì không keo. Giải thích được đưa ra là khi buồn, người ta muốn thay đổi hoàn cảnh, và mua một thứ mới hay rũ bỏ thứ cũ cho cảm giác thay đổi ấy.

Bài học rất đời thường: đang buồn thì đừng ngồi lướt sàn thương mại điện tử lúc nửa đêm, cũng đừng vội bán đồ quý.

Buồn sâu làm suy nghĩ rối

Mọi lợi ích kể trên đến từ nỗi buồn nhẹ và ngắn, tạo ra trong phòng lab bằng một đoạn phim. Khi buồn sâu và kéo dài, suy nghĩ thường bị kéo vào vòng lặp: nghĩ đi nghĩ lại một chuyện mà không đi đến đâu. Trầm cảm thường đi kèm khó tập trung, khó nhớ, khó đưa ra cả những quyết định nhỏ. Lúc đó, không có "lợi ích của nỗi buồn" nào cả.

Chuyện "người buồn nhìn đời thực tế hơn"

Năm 1979, Lauren Alloy và Lyn Abramson công bố một thí nghiệm gây tiếng vang: những người có triệu chứng trầm cảm nhẹ đánh giá mức kiểm soát của mình đối với một kết quả chính xác hơn người không trầm cảm, vốn hay tưởng mình kiểm soát được nhiều hơn thực tế. Hiện tượng được đặt tên "chủ nghĩa hiện thực trầm cảm". Nhưng các nghiên cứu lặp lại sau đó cho kết quả không nhất quán, và một phân tích tổng hợp năm 2012 cho thấy hiệu ứng nhỏ hơn nhiều so với tiếng tăm của nó. Đây là chỗ còn tranh cãi, không nên dùng để nói "trầm cảm giúp nhìn đời đúng hơn".

Việc làm được ngay: tận dụng mà không để bị kéo đi

• Giao cho nỗi buồn nhẹ việc hợp với nó. Hôm thấy chùng chùng, hợp để soát lại bài, kiểm tra hợp đồng, đối chiếu sổ sách, hơn là ngồi nghĩ ý tưởng lớn.
• Hoãn quyết định tiền bạc. Để món hàng trong giỏ qua một đêm. Sáng ra vẫn muốn mua thì mua.
• Tách "cẩn thận" khỏi "bi quan". Viết ra hai cột: điều mình biết chắc, điều mình đang đoán. Buồn hay khiến cột "đoán" tô màu xám.
• Đặt hạn cho việc suy nghĩ. Nghĩ kỹ trong 20 phút có ích. Nghĩ quẩn hai tiếng thì không. Hết giờ, đứng dậy làm việc khác.
• Hỏi một người tin cậy. Khi phải quyết định lớn lúc đang buồn, một góc nhìn bên ngoài giúp cân lại.

Khi nào cần tìm người giúp

Nếu bạn thấy khó tập trung, khó nhớ, không quyết nổi việc nhỏ, kèm buồn gần như cả ngày, mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú, ăn ngủ đảo lộn, thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Đọc thêm

• Joseph Forgas, "Don't Worry, Be Sad! On the Cognitive, Motivational, and Interpersonal Benefits of Negative Mood" (Current Directions in Psychological Science, 2013).
• Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (2011; bản tiếng Việt Tư duy nhanh và chậm) — để hiểu hai chế độ suy nghĩ nhanh, chậm.