Buồn vì cha mẹ không hiểu mình là nỗi buồn rất phổ biến ở tuổi mới lớn và cả ở người đã trưởng thành. Nó đau vì cha mẹ là những người ta mong được hiểu nhất, và vì phần lớn cha mẹ thương con thật — chỉ là thương theo cách của một thế hệ khác. Hiểu khoảng cách ấy đến từ đâu không xoá được nỗi buồn, nhưng giúp ta bớt tự trách, bớt oán, và đôi khi tìm ra được một lối nói chuyện mới.
"Bố mẹ không hiểu con" trông như thế nào
Mỗi người một kiểu, nhưng có những cảnh rất quen trong các gia đình Việt:
- Con kể chuyện buồn ở lớp, mẹ đáp "chuyện đó có gì đâu, lo học đi".
- Con muốn học ngành mình thích, bố bảo "ngành đó ra trường làm gì ăn".
- Con mệt, buồn, mẹ nghĩ là lười, là "tại cái điện thoại".
- Con hai mươi lăm tuổi, đi làm, tự lo được, mà mỗi lần về nhà vẫn bị hỏi "bao giờ lấy chồng", "lương bao nhiêu", "sao không về quê làm cho gần".
- Con thử nói thật cảm xúc của mình, nhận lại câu "bố mẹ nuôi con lớn từng này mà con nói vậy".
Trong những khoảnh khắc ấy, người con thường thấy mình vô hình: điều mình cảm thấy không được nhìn thấy, hoặc bị gạt đi. Lặp lại nhiều lần, người ta thôi kể. Nỗi buồn chuyển thành im lặng.
Vì sao cha mẹ và con dễ lệch nhau
Hai thế hệ, hai thế giới
Nhiều bậc cha mẹ hiện nay lớn lên trong thời thiếu thốn, khi lo cái ăn cái mặc là việc lớn nhất. Với họ, thương con là lo cho con ăn học đầy đủ, có nghề ổn định, có gia đình yên ổn. Nỗi buồn tinh thần, áp lực đồng trang lứa, nhu cầu được lắng nghe — những thứ ấy không có chỗ trong ký ức tuổi trẻ của họ, nên họ không có sẵn ngôn ngữ để nói về nó.
Thương nhưng lo
Nhiều câu khiến con tổn thương thật ra đến từ nỗi lo. "Ngành đó làm gì ăn" là lo con vất vả. "Bao giờ lấy chồng" là lo con một mình về già. Lo thì hay nói bằng giọng phán, giọng ép, vì người lo đang sợ.
Não tuổi mới lớn khác thật
Các nhà nghiên cứu tuổi vị thành niên như Laurence Steinberg mô tả rằng ở tuổi mới lớn, các vùng não liên quan tới cảm xúc và phần thưởng phát triển nhanh, trong khi vùng điều tiết, cân nhắc ở phía trước não còn trưởng thành dần tới khoảng giữa tuổi hai mươi. Cảm xúc của tuổi teen vì thế thường mạnh, đến nhanh, và nhu cầu được bạn bè chấp nhận rất lớn. Cha mẹ quên mất mình từng như vậy, nên dễ nghĩ con "làm quá".
Văn hoá ít nói về cảm xúc
Nhiều gia đình Việt thể hiện tình thương bằng việc làm hơn lời nói: nấu món con thích, để dành phần ngon, gửi đồ lên cho con ở trọ. Câu "bố thương con" hay "mẹ hiểu con buồn" hiếm khi được nói. Khi con cần lời thì cha mẹ đưa hành động, khi cha mẹ đưa hành động thì con không nhận ra đó là thương.
| Cha mẹ nói | Con nghe thấy | Có khi điều cha mẹ muốn nói là |
|---|---|---|
| "Có gì đâu mà buồn" | Cảm xúc của con không quan trọng | Mẹ không muốn con buồn, mẹ mong nó qua nhanh |
| "Lo học đi" | Bố mẹ chỉ quan tâm điểm số | Bố sợ con lỡ mất cơ hội mà bố từng không có |
| "Ngày xưa bố mẹ còn khổ hơn" | Con không có quyền than | Bố mẹ đã vượt qua được, con cũng sẽ vượt qua |
| "Bao giờ lấy chồng, lấy vợ" | Con chưa đủ, con thất bại | Mẹ sợ con cô đơn khi bố mẹ không còn |
Bảng này không nhằm bào chữa cho cha mẹ. Lời nói vẫn làm đau, và người con có quyền buồn vì nó. Nó chỉ gợi ý rằng đằng sau một câu khó nghe đôi khi có một nỗi lo chưa biết diễn đạt.
Khi nỗi buồn này kéo dài tới tuổi trưởng thành
Nhiều người ba mươi, bốn mươi tuổi vẫn mang nỗi buồn "chưa bao giờ được bố mẹ hiểu". Có người thôi tìm kiếm, sống tử tế với cha mẹ nhưng giữ khoảng cách. Có người vẫn mong một ngày được nghe một câu công nhận. Có người chợt hiểu cha mẹ hơn khi chính mình làm cha mẹ.
Một điều nhiều người thấy giúp ích: chấp nhận rằng có thể cha mẹ sẽ không bao giờ hiểu mình theo đúng cách mình mong, và tìm sự thấu hiểu ấy ở những nơi khác — bạn đời, bạn thân, một người thầy — trong khi vẫn giữ tình thương với cha mẹ ở mức mình làm được. Chấp nhận không phải là bỏ cuộc. Đó là thôi đặt hết hy vọng vào một cánh cửa.
Việc làm được ngay
- Chọn lúc và chọn cách. Nói chuyện khi cả hai bình tĩnh, không phải giữa trận cãi. Một cuộc đi chợ cùng mẹ, một lúc ngồi uống trà với bố thường dễ mở lời hơn ngồi đối diện "con có chuyện cần nói".
- Nói bằng "con thấy". "Con thấy buồn khi con kể chuyện mà mẹ bảo không có gì" dễ nghe hơn "mẹ chẳng bao giờ hiểu con".
- Nói điều mình cần. Nhiều cha mẹ không biết con cần gì. "Con không cần mẹ giải quyết, con chỉ cần mẹ nghe thôi" là một câu đáng thử.
- Thử nhìn từ phía cha mẹ một lần. Hỏi bố mẹ về tuổi trẻ của họ: họ từng mơ gì, từng buồn gì. Đôi khi câu chuyện ấy giải thích được nhiều điều.
- Tìm người hiểu mình ở chỗ khác. Bạn bè, anh chị họ, thầy cô, chuyên viên tâm lý học đường. Không được cha mẹ hiểu không có nghĩa là không ai hiểu mình.
Nếu bạn là cha mẹ
Nếu con nói "bố mẹ không hiểu con", đừng vội thanh minh. Câu ấy là một lời mời, dù nghe như lời trách. Thử hỏi: "Lúc nào con thấy bố mẹ không hiểu con nhất?" rồi nghe hết, không ngắt lời. Nghe không có nghĩa là đồng ý; chỉ là để con biết cảm xúc của con có chỗ. Câu "mẹ chưa hiểu lắm, con kể thêm cho mẹ nghe" thường mở cửa hơn mọi lời khuyên.
Khi nào cần tìm người giúp
Với tuổi mới lớn, nên tìm chuyên gia tâm lý học đường, bác sĩ hoặc khoa tâm lý của bệnh viện khi con buồn gần như mỗi ngày trên hai tuần, thu mình, bỏ ăn, mất ngủ, sa sút học tập, thấy mình vô giá trị, hoặc nói tới chuyện chết. Với người lớn, cũng nên gặp chuyên gia khi nỗi buồn gia đình làm mình kiệt sức, ảnh hưởng công việc và các mối quan hệ khác. Nếu trong nhà có bạo lực, sự an toàn là trên hết — hãy nói với một người lớn đáng tin, thầy cô, hoặc chính quyền địa phương. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
Cuốn Age of Opportunity của Laurence Steinberg (2014) giải thích dễ hiểu về não và cảm xúc tuổi vị thành niên, hữu ích cho cả cha mẹ lẫn con. Đọc lại những trang văn viết về tình cha con, mẹ con trong văn học Việt, như tập hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, cũng giúp thấy những khoảng cách và những yêu thương lặng lẽ trong gia đình không phải chuyện của riêng ai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bố mẹ không hiểu mình?
Thường vì khác biệt thế hệ, vì cha mẹ thương con bằng nỗi lo nên nói bằng giọng ép, vì văn hoá ít nói về cảm xúc, và vì cảm xúc tuổi mới lớn vốn mạnh mà người lớn đã quên. Phần lớn không phải vì cha mẹ không thương.
Làm sao nói chuyện với bố mẹ khi họ không hiểu mình?
Chọn lúc cả hai bình tĩnh, nói bằng câu "con thấy…" thay vì trách, và nói rõ mình cần gì, ví dụ chỉ cần được nghe. Bắt đầu trong những lúc làm việc chung thường dễ hơn một cuộc nói chuyện nghiêm trọng.
Người lớn rồi vẫn buồn vì bố mẹ không hiểu có bình thường không?
Rất bình thường. Nhiều người trưởng thành vẫn mong được cha mẹ công nhận. Một số người thấy nhẹ lòng hơn khi chấp nhận cha mẹ có thể không hiểu theo cách mình mong, và tìm sự thấu hiểu ở những người khác.
Cha mẹ nên làm gì khi con nói "bố mẹ không hiểu con"?
Đừng vội thanh minh. Hỏi con lúc nào con thấy vậy nhất, nghe hết không ngắt lời, và nói "mẹ chưa hiểu lắm, con kể thêm đi". Nghe không có nghĩa là đồng ý, nhưng giúp con biết cảm xúc của mình có chỗ.
Khi nào con tuổi teen buồn vì gia đình cần gặp chuyên gia?
Khi con buồn gần như mỗi ngày trên hai tuần, thu mình, bỏ ăn, mất ngủ, học sa sút, thấy mình vô giá trị hoặc nói về cái chết. Khi đó nên tìm chuyên gia tâm lý học đường hoặc khoa tâm lý của bệnh viện.
