Buồn vô cớ là khi ta thấy lòng chùng xuống mà không chỉ ra được vì sao. Thực ra nỗi buồn ấy hiếm khi hoàn toàn "vô cớ": nguyên nhân thường nằm ở chỗ ta ít để ý — cơ thể thiếu ngủ, đói, mệt, thay đổi nội tiết, những chuyện nhỏ dồn lại chưa kịp gọi tên, hay một mùi hương, một bài hát gợi lại điều gì đó. Phần lớn các cơn buồn kiểu này tự qua; nếu nó kéo dài nhiều tuần thì cần để ý nghiêm túc hơn.
Cảm xúc có đối tượng, tâm trạng thì không
Các nhà tâm lý học phân biệt hai thứ hay bị gọi chung là "buồn". Cảm xúc buồn thường có đối tượng: buồn vì bị điểm kém, buồn vì bạn không nhắn lại. Tâm trạng buồn thì lan toả, không bám vào việc gì cụ thể, có thể kéo cả buổi chiều. "Buồn vô cớ" phần lớn là tâm trạng.
Tâm trạng giống như thời tiết bên trong. Nó chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố nhỏ cộng lại, mỗi yếu tố riêng lẻ không đủ mạnh để ta nhận ra. Vì vậy khi hỏi "sao mình buồn", ta không tìm được câu trả lời gọn — và chính việc không tìm được lại sinh thêm một lớp lo lắng: "mình bị làm sao thế này?".
Khi não đoán sai nguồn gốc cảm giác
Năm 1983, hai nhà tâm lý học Norbert Schwarz và Gerald Clore làm một thí nghiệm nổi tiếng qua điện thoại. Họ gọi cho người dân vào ngày nắng và ngày mưa, hỏi mức hài lòng với cuộc sống nói chung. Người được gọi vào ngày mưa chấm điểm cuộc đời mình thấp hơn. Nhưng khi người phỏng vấn mở đầu bằng một câu bâng quơ kiểu "Ở chỗ anh chị thời tiết thế nào?", khác biệt đó gần như biến mất.
Ý nghĩa của thí nghiệm: ta dùng cảm giác hiện tại như một nguồn thông tin, và nhiều khi gán nhầm nó cho những chuyện lớn. Một chút uể oải do trời âm u có thể bị đọc thành "đời mình chán quá". Khi nhận ra nguồn thật của cảm giác, ta thôi gán nhầm. Đây là lý do việc tìm ra "cớ" cho nỗi buồn vô cớ thường làm nó nhẹ đi.
Những "cớ" hay bị bỏ qua
Cơ thể
- Thiếu ngủ. Một vài đêm ngủ ít đủ làm cảm xúc dễ chao đảo, chuyện nhỏ thấy nặng.
- Đói, khát. Bỏ bữa, nhịn ăn lâu làm người bủn rủn, cáu bẳn, dễ tủi thân.
- Mệt sau ốm. Sau một trận cảm cúm, nhiều người có vài ngày ủ rũ. Khi cơ thể chống bệnh, hệ miễn dịch cũng tác động đến não, gây cảm giác mệt mỏi, thu mình — các nhà khoa học gọi là "hành vi khi ốm".
- Thay đổi nội tiết. Nhiều phụ nữ thấy tâm trạng xuống trong những ngày trước kỳ kinh. Nếu sự thay đổi này nặng đến mức ảnh hưởng học, làm, các mối quan hệ, nên nói với bác sĩ phụ khoa hoặc bác sĩ tâm thần.
- Sau rượu bia. Hôm sau một buổi nhậu, tâm trạng thường chùng xuống. Rượu không giải được buồn, nó vay của ngày mai.
Nhịp sống
- Ở trong nhà cả ngày, ít ánh sáng tự nhiên.
- Không vận động nhiều ngày liền.
- Lịch quá kín, không có một khoảng trống nào cho mình — hoặc ngược lại, quá trống, không có gì để làm.
- Thời điểm dễ buồn: chiều muộn, đêm khuya, cuối tuần, mùa mưa dầm — một đề tài có bài riêng trong danh mục này.
Những chuyện nhỏ dồn lại
Một câu nói hơi khó nghe của sếp, một tin nhắn chưa được trả lời, một khoản chi ngoài dự tính, một lời hứa lỡ. Mỗi chuyện riêng thì ta gạt đi "có gì đâu". Nhưng chúng không biến mất; chúng cộng dồn thành một lớp nặng nề không rõ đầu đuôi.
Những gợi nhớ ta không nhận ra
Một mùi hoa sữa, một bài hát quen ở quán cà phê, một ngày trong năm gần với ngày kỷ niệm buồn — não nhận ra trước khi ý thức kịp hiểu. Ta chỉ thấy lòng chùng xuống mà không biết vì đâu.
Bảng gợi ý: đi tìm cái "cớ"
Không phải để chấm điểm hay chẩn đoán, chỉ là một cách hỏi mình cho có thứ tự. Người làm việc trong các nhóm hồi phục ở nước ngoài hay dùng bốn chữ đầu tiếng Anh HALT: đói, giận, cô đơn, mệt. Có thể mở rộng thành:
| Hỏi mình | Nếu "có" |
|---|---|
| Hôm nay mình đã ăn tử tế chưa? | Ăn một bữa nhỏ, rồi xem lại tâm trạng |
| Mấy đêm nay ngủ được bao nhiêu? | Ưu tiên ngủ sớm tối nay; đừng quyết định gì lớn |
| Có chuyện gì đang làm mình bực mà chưa nói ra? | Viết ra một dòng, hoặc nói với người liên quan khi bình tĩnh |
| Lần cuối nói chuyện thật với ai là bao giờ? | Nhắn hay gọi cho một người |
| Hôm nay đã ra ngoài trời chưa? | Đi một vòng ngắn, nhất là khi còn nắng |
| Có ngày gì sắp tới, hay mới qua? | Cho phép mình buồn vì ngày ấy |
Buồn vô cớ ở tuổi mới lớn và ở người lớn
Tuổi dậy thì là giai đoạn tâm trạng lên xuống nhiều hơn, do thay đổi nội tiết, giấc ngủ dịch muộn, áp lực học hành và các mối quan hệ. Một bạn 15 tuổi bảo "con buồn mà không biết sao" thường là thật lòng, không phải làm nũng. Bài riêng về tuổi mới lớn trong danh mục "Buồn hay trầm cảm" bàn kỹ khi nào là bình thường, khi nào cần để ý.
Ở người lớn, buồn vô cớ hay xuất hiện ở những bước chuyển: vừa xong một dự án lớn, con vừa đi học xa, vừa chuyển nhà. Không có gì "xấu" xảy ra, nhưng một nhịp sống cũ vừa khép lại.
Việc làm được ngay
- Đừng ép mình phải tìm ra lý do. Đi qua bảng gợi ý một lượt là đủ. Không tìm ra cũng không sao.
- Chăm phần cơ bản trước. Ăn, uống nước, tắm, ra ngoài, ngủ sớm. Nhiều cơn buồn vô cớ tan sau một giấc ngủ đủ.
- Viết ba dòng. Chuyện gì đã xảy ra trong 2–3 ngày qua? Đôi khi viết ra là thấy cái cớ nằm ngay đó.
- Làm một việc nhỏ có kết quả. Gấp chồng quần áo, tưới cây, rửa bộ ấm chén. Việc nhỏ hoàn thành cho cảm giác mình còn làm được.
- Nói với ai đó "hôm nay mình buồn buồn". Không cần giải thích. Người thân hiểu mà không cần lý do.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi ai đó nói "tự nhiên buồn", đừng hỏi dồn "sao buồn, buồn gì, ai làm gì". Câu hỏi ấy đẩy họ vào thế phải tìm lý do mà họ chưa có. Thử: "Ừ, có những hôm như vậy. Đi ăn gì nóng không?"
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn vô cớ thoáng qua là chuyện của mọi người. Nhưng nếu tâm trạng buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần; nếu bạn mất hứng thú với cả những việc từng thích; nếu ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng; nếu thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Bài của Norbert Schwarz và Gerald Clore (1983) về tâm trạng như nguồn thông tin — thường được tóm tắt trong các giáo trình tâm lý học xã hội.
- Lisa Feldman Barrett, How Emotions Are Made (2017) — giải thích vì sao cảm giác cơ thể dễ bị đọc thành cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp
Buồn vô cớ là bị gì?
Phần lớn trường hợp, buồn vô cớ là một tâm trạng bình thường do nhiều yếu tố nhỏ cộng lại: thiếu ngủ, đói, mệt, thay đổi nội tiết, chuyện nhỏ dồn nén. Nó thường tự qua sau vài giờ hay vài ngày. Nếu kéo dài trên hai tuần kèm mất hứng thú, nên gặp bác sĩ.
Vì sao tự nhiên thấy buồn?
Não có thể nhận ra những gợi nhớ như mùi, bài hát, ngày kỷ niệm trước khi ta ý thức được. Cơ thể mệt, đói, thiếu ngủ cũng làm tâm trạng chùng xuống. Ta chỉ thấy buồn mà không biết nguồn gốc.
Buồn vô cớ có phải trầm cảm không?
Không nhất thiết. Buồn vô cớ thoáng qua rất phổ biến. Trầm cảm là khi tâm trạng buồn hoặc mất hứng thú kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần, kèm thay đổi ăn ngủ, năng lượng và cách nhìn bản thân; việc xác định phải do bác sĩ.
Buồn vô cớ vào buổi tối có sao không?
Rất nhiều người dễ buồn vào chiều tối và đêm khuya, khi cơ thể mệt và một ngày khép lại. Ngủ sớm, tránh ngồi một mình lướt điện thoại đến khuya thường giúp. Nếu đêm nào cũng buồn đến mất ngủ kéo dài, nên đi khám.
Làm gì khi buồn mà không biết lý do?
Hỏi mình vài câu đơn giản: đã ăn chưa, ngủ đủ chưa, có chuyện gì bực mà chưa nói, lâu rồi chưa gặp ai. Chăm phần cơ bản trước, làm một việc nhỏ, nói với một người. Không cần nhất định phải tìm ra lý do.