Cô đơn trong hôn nhân là cảm giác buồn và lẻ loi ngay khi đang sống cạnh vợ hoặc chồng: vẫn chung nhà, chung giường, chung mâm cơm, mà thấy không ai thật sự nghe, thật sự thấy mình. Cô đơn không đo bằng số người quanh ta mà bằng khoảng cách giữa sự gần gũi ta mong và sự gần gũi ta có. Vì vậy có thể rất cô đơn ở ngay trong nhà mình — và nỗi buồn này đáng được gọi tên.
Cô đơn là cảm giác, không phải hoàn cảnh
Nhà tâm lý học John Cacioppo (Đại học Chicago), người dành nhiều năm nghiên cứu về cô đơn, định nghĩa nó là cảm nhận bị cô lập về mặt xã hội — nghĩa là cái mình cảm thấy, không phải số người mình gặp. Một người sống một mình có thể không cô đơn; một người có gia đình đông đủ vẫn có thể cô đơn. Cacioppo và các cộng sự cũng chỉ ra cô đơn kéo dài ảnh hưởng tới giấc ngủ, sức khoẻ và tâm trạng.
Trong hôn nhân, cô đơn thường đau theo một kiểu riêng: mình đã có người mà lẽ ra phải gần nhất, nên khi thấy xa, nỗi buồn đi kèm cảm giác thất vọng, tủi thân, và đôi khi xấu hổ — "có chồng có vợ rồi còn kêu cô đơn".
Cô đơn trong hôn nhân trông như thế nào
- Bữa tối mỗi người cầm một chiếc điện thoại.
- Kể chuyện ở cơ quan, người kia "ừ, ừ" mà mắt vẫn nhìn tivi.
- Nói chuyện với nhau chủ yếu là việc: tiền học của con, tiền điện, ai đón con, giỗ bên nội.
- Có chuyện buồn thì kể với bạn, với mẹ, không kể với vợ hoặc chồng.
- Cảm thấy dễ chịu hơn khi người kia đi vắng, rồi lại buồn vì mình thấy vậy.
- Nằm cạnh nhau mà nghĩ: người này biết gì về mình bây giờ?
Không có dấu hiệu nào trong số đó tự nó nghĩa là hôn nhân "có vấn đề". Mọi cặp đôi đều có giai đoạn bận rộn, mệt mỏi, mỗi người một nhịp. Nỗi buồn đáng để ý là khi những điều ấy trở thành cái nền, kéo dài, và mình thấy không còn đường quay lại.
Vì sao vợ chồng ở cạnh nhau mà vẫn xa
| Nguyên nhân hay gặp | Diễn ra thế nào |
|---|---|
| Giai đoạn con nhỏ | Mọi năng lượng dồn cho con, hai người thành đồng nghiệp trong việc nuôi con hơn là bạn đời |
| Áp lực cơm áo | Một hoặc cả hai làm nhiều việc, về nhà chỉ còn sức nằm |
| Lời mời kết nối bị bỏ qua lâu ngày | Những câu nói nhỏ, cái chạm nhẹ không được đáp, dần dần không ai mời nữa |
| Mâu thuẫn chưa giải | Một chuyện cũ không ai nhắc, nhưng ai cũng nhớ, nên giữ khoảng cách cho an toàn |
| Mỗi người thay đổi một hướng | Mười năm sau, sở thích, giá trị, bạn bè khác nhau mà chưa từng nói ra |
| Một người đang buồn, đang trầm | Người buồn thu mình, người kia không hiểu, tưởng bị lạnh nhạt |
Những "lời mời" nhỏ
Nhà nghiên cứu hôn nhân John Gottman theo dõi nhiều cặp vợ chồng mới cưới và để ý tới những điều ông gọi là lời mời kết nối (bids): "Anh ơi, nhìn con chim ngoài cửa sổ kìa", "Hôm nay em mệt quá", một cái chạm vai. Người kia có thể quay về phía lời mời (đáp lại, dù chỉ một câu), quay đi (lờ đi), hoặc quay ngược (gắt). Theo Gottman kể lại, các cặp còn bên nhau sau sáu năm đã đáp lại lời mời phần lớn số lần, còn các cặp đã chia tay thì chỉ đáp lại khoảng một phần ba.
Ý nghĩa của nghiên cứu này cho người đang cô đơn: khoảng cách trong hôn nhân hiếm khi đến từ một biến cố lớn. Nó thường tích tụ từ hàng nghìn lời mời nhỏ không được đáp. Và cũng vì thế, đường quay lại thường bắt đầu từ những việc nhỏ.
Nỗi buồn này khó nói vì sao
Với nhiều người Việt, nhất là thế hệ cha mẹ, hôn nhân được đánh giá bằng sự yên ổn: không cãi nhau, không ngoại tình, con cái ngoan, kinh tế ổn. "Nhà người ta còn khổ hơn" là câu hay nghe. Vì thế, cảm giác cô đơn trong một cuộc hôn nhân "không có gì sai" thường bị chính người trong cuộc gạt đi, coi là đòi hỏi quá đáng. Không được gọi tên, nó âm ỉ, và có khi bùng ra theo những cách khó lường.
Cô đơn không phải là đòi hỏi quá đáng. Mong được nghe, được thấy, được quan tâm bởi người bạn đời là một nhu cầu rất bình thường.
Việc làm được ngay
- Gọi tên cho chính mình trước. "Mình đang thấy cô đơn trong nhà mình." Không trách ai, chỉ nhận ra.
- Thử một lời mời nhỏ. Một câu hỏi thật ("Hôm nay ở công ty có chuyện gì vui không?"), một tách trà pha thêm, mười phút ngồi cùng không điện thoại. Xem người kia đáp lại thế nào.
- Nói nhu cầu thay vì trách. "Em nhớ những buổi mình nói chuyện với nhau" dễ nghe hơn rất nhiều so với "anh chẳng bao giờ quan tâm em".
- Đừng đợi một cuộc nói chuyện lớn. Những cuộc "nói chuyện nghiêm túc" hay thành cãi nhau. Những khoảnh khắc nhỏ đều đặn thường hiệu quả hơn.
- Giữ những kết nối khác. Bạn bè, anh chị em, sở thích. Không phải để thay thế, mà để mình không dồn mọi kỳ vọng vào một người.
- Để ý xem người kia có đang buồn không. Đôi khi người mình thấy lạnh nhạt thật ra đang mệt, đang lo, đang trầm. Hỏi "dạo này anh có ổn không?" có thể mở ra một chuyện khác hẳn.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu bạn đời nói "em thấy cô đơn", phản xạ tự nhiên là thanh minh: "Anh đi làm cả ngày vì ai?" Hãy thử dừng lại và hỏi: "Em thấy cô đơn nhất vào lúc nào?" Câu nói ấy là một lời mời, không phải một bản án. Nếu bạn là bạn thân hay người nhà của một người cô đơn trong hôn nhân, đừng vội khuyên "bỏ quách đi" hay "ráng mà chịu" — nghe họ trước.
Khi nào cần tìm người giúp
Nhiều cặp vợ chồng tìm tới chuyên gia tư vấn hôn nhân, tư vấn gia đình khi đã thử mà không gần lại được. Đó không phải dấu hiệu thất bại. Với cá nhân, nên gặp bác sĩ, khoa tâm lý của bệnh viện hoặc chuyên gia tâm lý khi nỗi buồn kéo dài gần như cả ngày, mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú, mất ngủ, ảnh hưởng công việc và việc chăm con; thấy mình vô giá trị; hoặc có ý nghĩ chết, ý nghĩ làm hại bản thân. Nếu trong nhà có bạo lực, sự an toàn của bạn và con là trên hết — hãy tìm tới người thân, chính quyền địa phương, công an. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
Cuốn Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection của John Cacioppo và William Patrick (2008) giải thích cô đơn từ góc khoa học. Cuốn The Seven Principles for Making Marriage Work của John Gottman và Nan Silver (bản đầu năm 1999) có nhiều phần dễ đọc về những kết nối nhỏ hằng ngày giữa vợ chồng.
Câu hỏi thường gặp
Có chồng có vợ rồi mà vẫn cô đơn có bình thường không?
Có. Theo John Cacioppo, cô đơn là cảm nhận bị cô lập, không phụ thuộc vào số người quanh mình. Sống cạnh bạn đời mà thấy không được nghe, không được thấy thì vẫn có thể rất cô đơn, và đó không phải đòi hỏi quá đáng.
Vì sao vợ chồng ngày càng xa nhau?
Thường không do một biến cố lớn mà do tích tụ: giai đoạn con nhỏ, áp lực cơm áo, mâu thuẫn chưa giải, mỗi người thay đổi một hướng, và đặc biệt là những lời mời kết nối nhỏ hằng ngày không được đáp lại.
Lời mời kết nối trong hôn nhân là gì?
Là khái niệm của John Gottman, chỉ những câu nói, cử chỉ nhỏ để tìm sự chú ý của người kia, như rủ nhìn một thứ hay than mệt. Các cặp gắn bó lâu thường đáp lại phần lớn những lời mời ấy.
Làm sao nói với chồng hoặc vợ rằng mình thấy cô đơn?
Nói nhu cầu thay vì trách, ví dụ "em nhớ những buổi mình nói chuyện với nhau" thay vì "anh chẳng quan tâm". Chọn lúc cả hai bình tĩnh, và bắt đầu bằng những khoảnh khắc nhỏ hơn là một cuộc nói chuyện nặng nề.
Khi nào nên đi tư vấn hôn nhân?
Khi hai người đã thử gần lại mà không được, khi mâu thuẫn lặp đi lặp lại, hoặc khi nỗi buồn ảnh hưởng tới sức khoẻ và con cái. Tìm chuyên gia tư vấn sớm thường dễ hơn đợi tới khi mọi thứ đã quá căng.
