Khi con tuổi học trò buồn, cha mẹ đón cảm xúc của con tốt nhất bằng cách bình tĩnh ở gần, hỏi ít mà nghe nhiều, nói ra rằng buồn là chuyện hiểu được, rồi mới cùng con tính việc tiếp theo. Điều nên tránh là tra hỏi, so sánh, giảng đạo lý, hay vội "xử lý" người làm con buồn. Đứa trẻ thấy cảm xúc của mình được đón nhận ở nhà sẽ quay về nhà khi gặp chuyện lớn hơn.
Tuổi học trò buồn khác trẻ nhỏ buồn ở đâu
Trẻ nhỏ buồn thì khóc to, chạy lại ôm bố mẹ. Đến tuổi mười hai, mười lăm, nỗi buồn thường đi theo hướng khác: con đóng cửa phòng, đeo tai nghe, trả lời "không có gì". Bố mẹ dễ hiểu nhầm đó là hỗn, là xa cách, trong khi nhiều khi đó chỉ là cách một đứa trẻ đang lớn tự giữ chỗ riêng cho cảm xúc của mình.
Tuổi dậy thì là giai đoạn não bộ và cơ thể thay đổi rất nhiều. Các vùng não liên quan tới cảm xúc và phần thưởng hoạt động mạnh, còn vùng vỏ não trước trán, nơi giúp cân nhắc và điều chỉnh, tiếp tục trưởng thành tới khoảng giữa tuổi hai mươi. Đây là mô tả chung trong y văn, không phải cái cớ để coi nhẹ mọi cảm xúc của con là "do tuổi". Nó chỉ giúp cha mẹ hiểu vì sao một chuyện có vẻ nhỏ với người lớn, như bị bạn thân bỏ rơi hay bị chê trong lớp, lại có thể rất lớn với con.
Những nguồn buồn hay gặp ở tuổi này: điểm số và thi cử, chuyện bạn bè, cảm nắng hay bị từ chối, ngoại hình, những gì thấy trên mạng, và cả căng thẳng trong gia đình mà con nghe thấy dù bố mẹ tưởng con không biết.
Năm bước "huấn luyện cảm xúc"
Nhà tâm lý học John Gottman, trong cuốn Raising an Emotionally Intelligent Child (1997), mô tả cách ông gọi là "huấn luyện cảm xúc" (emotion coaching), đúc kết từ việc quan sát nhiều gia đình. Có thể tóm lại thành năm bước, áp dụng được cho tuổi teen:
- Để ý cảm xúc của con, kể cả khi nó còn nhỏ, trước khi nó bùng lên.
- Coi đó là dịp gần gũi, không phải phiền phức phải dập đi.
- Lắng nghe và thừa nhận: cho con thấy bố mẹ hiểu con đang thấy gì.
- Giúp con nói ra thành lời: "Nghe như con vừa tủi vừa giận, phải không?"
- Đặt giới hạn cho hành vi và cùng tìm cách: mọi cảm xúc đều được chấp nhận, nhưng không phải mọi hành vi đều được.
Bước cuối hay bị làm ngược thứ tự. Nhiều cha mẹ nhảy thẳng tới "giải quyết": gọi điện cho cô giáo, cấm chơi với bạn kia, đặt lịch học thêm. Với tuổi teen, nhảy cóc như vậy dễ khiến con thấy mình mất quyền kiểm soát chính chuyện của mình, và lần sau không kể nữa.
Những lúc con dễ nói nhất
Hiếm khi một đứa trẻ tuổi học trò ngồi xuống đối diện bố mẹ và nói "con muốn tâm sự". Nhiều chuyện quan trọng bật ra vào những lúc không ai sắp đặt:
- Trên xe, khi bố mẹ chở đi học, đi về. Ngồi cạnh nhau, không phải nhìn vào mắt nhau, có một điểm kết thúc rõ ràng.
- Lúc khuya, khi con xuống bếp lấy nước hay đứng ở cửa phòng. Mệt mỏi lúc cuối ngày làm lớp phòng thủ mỏng đi.
- Khi cùng làm một việc: nấu ăn, rửa xe, đi chợ.
Cha mẹ không cần lúc nào cũng hỏi. Chỉ cần có mặt đủ thường xuyên ở những chỗ như vậy, và khi con mở miệng thì gác điện thoại xuống.
Nói gì và tránh gì
| Thay vì | Thử nói |
|---|---|
| "Có thế mà cũng khóc." | "Chuyện này làm con buồn thật nhỉ." |
| "Ngày xưa bố mẹ còn khổ hơn nhiều." | "Bố mẹ chưa từng ở đúng chỗ con đang đứng. Kể bố mẹ nghe đi." |
| "Con nhà người ta…" | (Bỏ hẳn so sánh.) |
| "Đứa nào nói con? Để mẹ gọi cho bố mẹ nó." | "Con muốn bố mẹ làm gì, hay chỉ muốn kể thôi?" |
| "Thôi lo học đi, chuyện bạn bè vớ vẩn." | "Bạn bè quan trọng với con lắm, bố mẹ hiểu." |
| "Tại suốt ngày cắm mặt vào điện thoại." | "Dạo này trên mạng có chuyện gì làm con mệt không?" |
Một điều nhỏ mà quan trọng: giữ chuyện con kể. Đừng đem ra kể với họ hàng trong bữa giỗ, đừng nhắc lại lúc giận. Một lần lộ ra là con khép lại rất lâu.
Khi nỗi buồn đến từ áp lực học hành
Ở Việt Nam, mùa thi là mùa buồn của rất nhiều học sinh. Con có thể buồn vì điểm kém, vì thấy mình không bằng bạn, vì sợ làm bố mẹ thất vọng. Vế cuối ít khi được nói ra nhưng rất hay gặp.
Lúc con nhận kết quả không như mong muốn, câu đầu tiên của cha mẹ có sức nặng rất lớn. "Con đã cố rồi, bố mẹ biết" hoặc đơn giản là một cái ôm, có tác dụng khác hẳn một câu hỏi "Sao lại thế?". Phân tích chuyện học có thể làm vào hôm khác, khi con đã bình tâm.
Nếu con hay nói kiểu "con là đồ bỏ đi", "con chẳng làm được gì", đừng cãi lại bằng "Không, con giỏi mà". Thử hỏi: "Con thấy mình tệ đến thế à? Điều gì khiến con nghĩ vậy?" Rồi nghe.
Nếu bạn là người bên cạnh: khi con không muốn nói với bố mẹ
Tuổi teen có thể chọn kể với bạn bè, anh chị họ, thầy cô, thay vì với bố mẹ. Đây không phải thất bại của cha mẹ. Có một người lớn tin cậy khác trong đời con là điều tốt. Cha mẹ có thể chủ động nói: "Nếu có chuyện gì khó nói với bố mẹ, con có thể nói với cô Lan / anh Minh, bố mẹ không giận đâu." Như vậy là mở thêm một cánh cửa, không đóng bớt.
Nhà nghiên cứu Amanda Rose (2002) mô tả hiện tượng "cùng nhai lại" (co-rumination) ở các nhóm bạn tuổi teen: hai bạn thân cứ nói đi nói lại mãi một chuyện buồn, càng nói càng thấy nặng. Tình bạn vẫn tốt, nhưng nếu thấy con và bạn kéo nhau vào vòng than thở hằng đêm, cha mẹ có thể nhẹ nhàng gợi ý những hoạt động khác để cả hai cùng thở ra.
Việc làm được ngay
- Tuần này, tìm một lần được đi cạnh con mà không cần nói chuyện gì quan trọng: chở đi học, đi dạo.
- Khi con kể chuyện, đếm thầm: mình đã hỏi thêm hay đã đưa ý kiến trước?
- Thay một câu so sánh quen miệng bằng một câu thừa nhận.
- Hỏi con: "Khi con buồn, con muốn bố mẹ làm gì, và không muốn bố mẹ làm gì?" Câu trả lời thường rất bất ngờ và rất có ích.
Khi nào cần tìm người giúp
Hãy đưa con đi gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần nhi của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý trẻ em và vị thành niên khi thấy: con buồn hoặc cáu gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; bỏ những thứ trước rất thích; học sút hẳn, bỏ học; ăn ngủ thay đổi rõ; nói mình vô dụng, là gánh nặng; có dấu hiệu tự làm đau mình. Danh mục "Buồn hay trầm cảm" có bài riêng về tuổi mới lớn buồn thất thường.
Nếu con nói về cái chết, muốn biến mất, hay có ý nghĩ làm hại bản thân: bình tĩnh, ở bên con, đừng mắng và đừng xem nhẹ. Cất những vật nguy hiểm khỏi tầm tay, đưa con tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Hỏi thẳng con về ý nghĩ đó không gieo thêm ý nghĩ; nó cho con thấy có người lớn đủ vững để nghe.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi dậy thì hay buồn có bình thường không?
Buồn lên xuống ở tuổi dậy thì là khá thường gặp, do nhiều thay đổi cùng lúc về cơ thể, bạn bè, học hành. Đáng lo khi buồn kéo dài trên hai tuần, ảnh hưởng ăn ngủ học hành, hoặc con nói những điều về vô dụng, cái chết.
Con không chịu nói chuyện với bố mẹ thì làm sao?
Đừng ép ngồi xuống nói. Tạo nhiều dịp ở cạnh nhau như chở đi học, nấu ăn, đi dạo. Khi con tự mở lời, hãy nghe trước và giữ kín chuyện con kể.
Huấn luyện cảm xúc của Gottman là gì?
Là cách cha mẹ đón cảm xúc của con gồm năm bước: để ý cảm xúc, coi đó là dịp gần gũi, lắng nghe và thừa nhận, giúp con nói thành lời, rồi đặt giới hạn hành vi và cùng tìm cách. John Gottman mô tả trong sách xuất bản năm 1997.
Con buồn vì điểm kém, bố mẹ nên nói gì?
Câu đầu tiên nên là thừa nhận và an ủi, như "con đã cố rồi" hoặc một cái ôm. Việc phân tích chuyện học để vào hôm khác, khi con đã bình tâm.
Có nên gọi điện cho phụ huynh bạn đã làm con buồn?
Trước hết hãy hỏi con muốn bố mẹ làm gì. Can thiệp khi con chưa đồng ý dễ khiến con mất tin tưởng. Ngoại lệ là khi con bị bắt nạt nghiêm trọng hay gặp nguy hiểm; lúc đó cần báo nhà trường.