Quan tâm đồng nghiệp đang buồn cho đúng mực là hỏi han riêng và ngắn, tôn trọng chuyện riêng tư, giúp bằng những việc cụ thể trong công việc, và không biến chuyện của họ thành đề tài bàn tán. Ở chỗ làm, ta là đồng nghiệp chứ không phải người trị liệu: việc của ta là để người kia thấy mình không bị bỏ rơi, rồi nếu cần thì chỉ đường tới nơi giúp được nhiều hơn.
Chỗ làm là nơi nỗi buồn khó giấu mà cũng khó nói
Người đi làm dành phần lớn thời gian thức trong ngày ở văn phòng, nhà xưởng, cửa hàng. Một nỗi buồn lớn ở nhà — người thân ốm, hôn nhân trục trặc, con cái có chuyện — sẽ theo họ tới chỗ làm. Họ có thể vẫn hoàn thành việc, nhưng chậm hơn, lặng hơn, hay quên hơn.
Đồng thời, chỗ làm cũng là nơi người ta ngại để lộ nhất. Sợ bị đánh giá là không chuyên nghiệp, sợ ảnh hưởng tới đánh giá cuối năm, sợ thành chủ đề buôn chuyện. Vì vậy, đồng nghiệp đang buồn thường cần sự quan tâm kín đáo hơn là sự quan tâm ồn ào.
Dấu hiệu ở chỗ làm
Những thay đổi hay thấy ở một đồng nghiệp đang có chuyện, so với chính họ ngày thường:
- Ít tham gia những câu chuyện chung, ăn trưa một mình.
- Đi muộn, xin về sớm, nghỉ phép rải rác nhiều hơn.
- Sai sót vặt trong những việc vốn làm rất kỹ.
- Dễ cáu, phản ứng mạnh khi được góp ý.
- Trông mệt mỏi, như thiếu ngủ.
Cũng như ở mọi nơi khác, một dấu hiệu chưa nói lên điều gì; ta không đoán bệnh cho ai. Ta chỉ dùng chúng để biết lúc nào nên hỏi một câu.
Ở nhiều chỗ làm, người ta còn ngại thêm một lẽ: sợ hỏi han bị hiểu là xen vào chuyện riêng, hoặc sợ nếu hỏi thì phải "chịu trách nhiệm" cho câu trả lời. Thật ra một câu hỏi thăm ngắn không ràng buộc ai cả. Ví dụ, ở một văn phòng nhỏ, một anh kế toán bỗng ăn trưa một mình suốt hai tuần; chỉ cần một người rủ "đi ăn bún với em không anh?" là đủ để anh thấy mình vẫn thuộc về nhóm, dù anh chẳng kể gì.
Hỏi thế nào cho đúng mực
Hỏi riêng, hỏi ngắn
Không hỏi giữa cuộc họp hay trước mặt cả phòng. Một lúc đi lấy nước, một tin nhắn riêng là đủ: "Mấy hôm nay thấy chị có vẻ mệt. Có gì em đỡ được thì chị cứ nói nhé." Câu này không đòi người kia phải kể gì.
Không đào sâu
Nếu đồng nghiệp chỉ nói "nhà có chút chuyện", đừng hỏi tiếp "chuyện gì thế?". Với bạn thân, hỏi thêm là quan tâm; với đồng nghiệp, hỏi thêm dễ thành tò mò. Để họ quyết định nói bao nhiêu.
Tôn trọng mong muốn "đi làm như bình thường"
Nhiều người, khi có chuyện buồn, lại muốn đi làm như không có gì, vì công việc là chỗ duy nhất họ thấy cuộc sống còn trật tự. Nếu họ muốn vậy, hãy tôn trọng: đối xử bình thường, không nhìn họ bằng ánh mắt thương hại, không hỏi han mỗi lần gặp.
Giúp bằng việc cụ thể
Ở chỗ làm, cách giúp có giá trị nhất thường gắn với chính công việc:
| Việc giúp được | Lưu ý |
|---|---|
| Nhận bớt một phần việc trong vài ngày | Báo với người quản lý để phân công cho rõ, tránh rối |
| Đi họp thay, ghi chép giùm | Hỏi trước người kia có muốn không |
| Nhắc hạn nộp, gửi lại tài liệu | Nhắc nhẹ, không kiểu "chị quên nữa rồi" |
| Mua giùm suất ăn trưa, cốc nước | Việc nhỏ nhưng người buồn hay bỏ bữa |
| Đứng ra "che" khi họ cần vài phút một mình | Không cần giải thích với ai |
Nếu đồng nghiệp chẳng may khóc ở chỗ làm, đưa họ tới chỗ kín đáo, đưa nước, để họ một mình nếu họ muốn. Đừng kể lại với ai. Danh mục "Buồn giữa đời thường" có bài riêng cho người khóc ở chỗ làm.
Đừng để chuyện buồn thành chuyện phiếm
Đây có lẽ là điều quan trọng nhất. Chuyện riêng của một người lan ra cả phòng là một vết thương thứ hai, đôi khi còn đau hơn chuyện ban đầu. Vài nguyên tắc giản dị:
- Không chuyển tiếp chuyện được kể riêng, kể cả với ý "để mọi người cùng thông cảm".
- Khi người khác buôn chuyện, có thể cắt nhẹ: "Thôi, chuyện riêng của chị ấy mà."
- Nếu cả nhóm muốn cùng giúp (góp quà, thăm hỏi), để một người hỏi ý đương sự trước.
Nếu bạn là quản lý
Người quản lý có vai trò khác đồng nghiệp ngang hàng, vì họ quyết định lịch làm, phân việc, đánh giá. Nhà nghiên cứu Amy Edmondson (Đại học Harvard) từ cuối thập niên 1990 đã nghiên cứu khái niệm "an toàn tâm lý" trong nhóm làm việc: cảm giác rằng mình có thể nói ra khó khăn mà không bị trừng phạt hay bẽ mặt. Một nhóm có an toàn tâm lý thì nhân viên dám nói "dạo này em đang có chuyện" sớm hơn, trước khi công việc đổ vỡ.
Vài việc quản lý có thể làm:
- Gặp riêng, nói rằng mình để ý và muốn hỗ trợ, không phải để khiển trách.
- Hỏi họ cần gì: giảm việc tạm thời, đổi giờ, làm từ xa vài hôm, nghỉ phép.
- Nắm quyền lợi. Bộ luật Lao động 2019 có quy định nghỉ việc riêng vẫn hưởng lương cho một số trường hợp như kết hôn hay tang cha mẹ, vợ chồng, con; ngoài ra là phép năm và nghỉ không lương theo thoả thuận. Chỉ cho nhân viên đúng quyền của họ.
- Nếu công ty có chương trình hỗ trợ nhân viên (nhiều nơi gọi là EAP, có tham vấn tâm lý miễn phí, bảo mật), nhắc cho họ biết.
- Giữ bí mật: chỉ báo cho người cần biết để sắp xếp công việc, và chỉ báo đủ.
- Hẹn gặp lại sau một hai tuần để xem tình hình.
Việc làm được ngay
- Nếu thấy một đồng nghiệp có vẻ đang có chuyện, gửi một tin nhắn riêng ngắn, không đòi trả lời.
- Đề nghị một việc cụ thể bạn có thể nhận bớt trong tuần này.
- Rủ đi ăn trưa hoặc đi bộ một vòng giờ nghỉ, nói chuyện gì cũng được.
- Lần tới nghe ai đó bàn tán chuyện riêng của đồng nghiệp, cắt nhẹ câu chuyện.
Khi nào cần tìm người giúp
Bạn không phải chuyên gia, cũng không phải người duy nhất chịu trách nhiệm cho đồng nghiệp. Nhưng nếu thấy họ buồn kéo dài nhiều tuần, sa sút rõ rệt, nói mình vô dụng, là gánh nặng, hãy nhẹ nhàng gợi ý họ gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, hoặc dùng chương trình hỗ trợ của công ty nếu có.
Nếu đồng nghiệp nói tới ý muốn chết hay làm hại bản thân, đây không còn là chuyện riêng tư cần giữ kín. Đừng để họ một mình, báo cho người quản lý hoặc người thân của họ, đưa tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Đồng nghiệp đang buồn thì nên hỏi thế nào?
Hỏi riêng, ngắn, không đòi trả lời: "Thấy chị có vẻ mệt, có gì em đỡ được cứ nói nhé." Nếu họ chỉ nói qua loa, đừng hỏi sâu thêm; để họ tự quyết định kể bao nhiêu.
Có nên hỏi đồng nghiệp chuyện gia đình khi thấy họ buồn?
Không nên đào sâu. Ở chỗ làm, quan tâm đúng mực là cho biết mình sẵn sàng giúp, còn chuyện riêng thì để người kia chủ động. Hỏi dồn dễ bị hiểu là tò mò.
Quản lý nên làm gì khi nhân viên có chuyện buồn?
Gặp riêng, hỏi họ cần gì như giảm việc tạm thời, đổi giờ hay nghỉ phép, chỉ đúng quyền lợi theo luật lao động và quy định công ty, giữ bí mật và hẹn gặp lại sau một thời gian.
An toàn tâm lý ở nơi làm việc là gì?
Là cảm giác trong nhóm rằng mình có thể nói ra khó khăn, sai sót mà không bị trừng phạt hay bẽ mặt. Amy Edmondson ở Đại học Harvard là người nghiên cứu nổi bật về khái niệm này.
Đồng nghiệp muốn đi làm bình thường dù đang có tang hay có chuyện buồn thì sao?
Hãy tôn trọng. Với nhiều người, công việc là nơi giữ được nhịp sống. Đối xử bình thường, vẫn để ngỏ lời đề nghị giúp, và đừng nhìn họ bằng ánh mắt thương hại.
