Nhạc tiền chiến buồn theo kiểu "buồn đẹp": nỗi buồn của mùa thu lá rụng, mưa rơi, con thuyền không bến, người yêu ở xa hay nàng tiên trong truyền thuyết. Đó là tiếng nói của lớp thanh niên thành thị học chữ Pháp cuối thập niên 1930, cùng thế hệ với Thơ Mới, mang theo chữ "tôi" cô đơn và thói quen tìm vẻ đẹp trong sự sầu muộn. Nhạc của họ dùng hoà âm phương Tây nhưng giai điệu vẫn thấm màu ngũ cung, nên vừa mới vừa quen.
Nhạc tiền chiến là gì, ra đời khi nào
"Tiền chiến" nghĩa đen là "trước chiến tranh". Tên gọi này hình thành về sau, dùng cho những ca khúc lãng mạn của buổi đầu tân nhạc Việt Nam, đại khái từ cuối thập niên 1930 tới khoảng giữa thập niên 1950. Ranh giới không cứng: nhiều người vẫn xếp vào dòng này những bài viết muộn hơn nhưng cùng phong cách.
Tân nhạc ra đời trong một thời điểm cụ thể. Cuối thập niên 1930, ở Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Sài Gòn, một lớp người trẻ được học nhạc lý phương Tây (qua trường học, nhà thờ, đĩa hát, phim ảnh) bắt đầu viết ca khúc bằng lời Việt theo cấu trúc phương Tây. Có những nhóm như Myosotis, Đồng Vọng, có những buổi diễn thuyết cổ động "cải cách ca nhạc". Họ muốn có một thứ nhạc mới cho người Việt, khác với nhạc cổ truyền lẫn những bài hát Tây đặt lời Việt.
Cùng lúc ấy, văn đàn đang sôi nổi với phong trào Thơ Mới (khoảng 1932–1945). Nhạc tiền chiến và Thơ Mới là anh em: cùng thế hệ, cùng không khí, cùng nỗi buồn.
Những tên tuổi và ca khúc tiêu biểu
Danh sách dưới đây chỉ nêu những bài đã được ghi nhận rõ ràng về tác giả. Lời ca vẫn còn bản quyền nên ở đây chỉ bàn, không chép lời.
| Nhạc sĩ | Một số bài tiêu biểu | Sắc thái buồn |
|---|---|---|
| Đặng Thế Phong | Con thuyền không bến, Giọt mưa thu | Buồn mông lung, lạc lõng, như người không có chỗ đậu |
| Văn Cao | Buồn tàn thu, Thiên thai, Trương Chi, Suối mơ | Buồn mơ mộng, mượn truyền thuyết và cõi tiên để nói khát vọng |
| Dương Thiệu Tước | Đêm tàn bến Ngự, Tiếng xưa | Buồn hoài cổ, gắn với Huế và nhạc cổ truyền |
| Lê Thương | Liên khúc Hòn vọng phu | Buồn chờ đợi, dựa trên truyền thuyết người vợ hoá đá |
| Đoàn Chuẩn – Từ Linh | Lá đổ muôn chiều, Thu quyến rũ, Gửi gió cho mây ngàn bay | Buồn mùa thu Hà Nội, sang trọng, tiếc nuối |
Đặng Thế Phong là trường hợp đặc biệt. Ông để lại rất ít bài, mất năm 1942 khi còn rất trẻ, nhưng Con thuyền không bến và Giọt mưa thu được coi là những viên gạch đầu của ca khúc trữ tình Việt. Câu chuyện đời ông thường được kể với nhiều màu sắc lãng mạn; điều đáng nhớ hơn cả là ông đã viết được những giai điệu sống tiếp gần trăm năm.
Văn Cao, trước khi có những sáng tác ở các giai đoạn khác, đã bắt đầu bằng những bài tình ca đầy mộng: Buồn tàn thu được nhắc tới như sáng tác đầu tay, rồi Thiên thai lấy tích Lưu Thần, Nguyễn Triệu lạc vào cõi tiên, Trương Chi lấy tích chàng đánh cá hát hay mà mặt xấu.
Vì sao cả một dòng nhạc lại buồn
Một thế hệ trẻ mang chữ "tôi"
Người viết nhạc tiền chiến phần lớn là thanh niên đô thị, học trường Pháp, đọc thơ lãng mạn Pháp. Họ là lớp người đầu tiên nói to cảm xúc cá nhân trong văn nghệ — điều mà văn chương nhà nho xưa ít làm. Mà khi một người trẻ bắt đầu nói về "tôi", thứ đầu tiên họ nói thường là nỗi cô đơn, nỗi mơ hồ, nỗi buồn không rõ vì đâu.
Khoảng trống của một thời chuyển giao
Đó là giai đoạn xã hội cũ đang tan, cái mới chưa định hình. Người trẻ thấy mình lửng lơ giữa hai thế giới: không còn sống được như cha ông, mà cũng không thuộc về thế giới phương Tây. Nhiều nhà nghiên cứu văn học khi bàn về Thơ Mới cũng nói đến cái buồn của thế hệ này như một tâm trạng chung của thời đại chứ không chỉ của từng người.
Mỹ học "buồn là đẹp"
Văn chương lãng mạn châu Âu thế kỷ 19 coi nỗi sầu là dấu hiệu của tâm hồn tinh tế. Khi tư tưởng ấy gặp truyền thống thơ "thu" của phương Đông, ta có một thẩm mỹ rất riêng: mùa thu, lá vàng, mưa, khói sóng, tiếng sáo xa, người đẹp khuất bóng. Nỗi buồn không phải thứ cần chữa, mà là thứ để thưởng thức một cách nhẹ nhàng.
Chạy trốn vào mộng
Nhiều bài tiền chiến tìm về cõi tiên, truyền thuyết, quá khứ, một xứ sở xa xôi. Đây là cách người trẻ thoát khỏi hiện tại chật chội. Nhưng cõi mộng nào cũng có lúc tỉnh, nên trong niềm say có sẵn một nỗi buồn: biết rằng điều đẹp kia không giữ được.
Nghe ra cái buồn trong âm nhạc
Ngoài lời, chất buồn của nhạc tiền chiến còn nằm trong cách viết nhạc:
- Nhịp valse, slow, tango, boston. Những điệu khiêu vũ phương Tây du nhập qua các phòng trà, đĩa hát. Valse chậm nhịp ba nghe chao lượn như lá rơi; slow kéo dài như tiếng thở.
- Giọng thứ xen với ngũ cung. Nhiều bài dùng hoà âm phương Tây nhưng giai điệu chạy trên các âm ngũ cung, tạo nên màu "vừa Tây vừa ta" rất dễ nhận ra.
- Câu nhạc dài, mềm. Khác với ca khúc sau này hay có điệp khúc dồn dập, nhạc tiền chiến chuộng những câu dài, lên xuống mềm mại, cần người hát có hơi và có kỹ thuật.
- Hình ảnh âm thanh. Tiếng mưa, tiếng chuông, tiếng sáo, tiếng gió được gợi trong giai điệu và hoà âm, nhất là ở những bài về mùa thu.
Tiền chiến và bolero: hai kiểu buồn khác nhau
Người ta hay gộp mọi thứ nhạc cũ, nhạc buồn vào một rổ. Đặt cạnh nhau sẽ thấy hai dòng này buồn theo hai cách rất khác.
| Nhạc tiền chiến | Bolero | |
|---|---|---|
| Người viết, người nghe ban đầu | Thanh niên trí thức đô thị | Đông đảo người lao động, bình dân |
| Lời ca | Văn chương, nhiều hình ảnh, ít kể chuyện | Đời thường, kể chuyện có đầu có đuôi |
| Nguồn buồn | Cô đơn, mơ hồ, khát vọng không thành | Nghèo, xa quê, tình lỡ cụ thể |
| Không gian | Mùa thu, cõi tiên, dòng sông mờ sương | Phố đêm, gác trọ, quê nghèo |
| Giai điệu | Câu dài, đòi hỏi kỹ thuật hát | Đơn giản, ai cũng hát được |
Không có kiểu buồn nào cao hơn kiểu nào. Tiền chiến cho ta thứ buồn để chiêm ngưỡng; bolero cho ta thứ buồn để chia sẻ. Một người có thể cần cả hai vào những lúc khác nhau.
Nghe nhạc tiền chiến hôm nay
Việc làm được ngay
- Đọc kèm Thơ Mới. Nghe Giọt mưa thu rồi đọc vài bài thơ thu của Xuân Diệu, Lưu Trọng Lư, sẽ thấy hai bên đang nói cùng một thứ tiếng.
- Nghe vào đúng mùa. Một chiều thu Hà Nội, một buổi mưa lâm thâm — nhạc tiền chiến được viết cho những khoảnh khắc ấy và nghe đúng lúc thì "vào" hơn nhiều.
- So nhiều bản thu. Một bài tiền chiến có thể có hàng chục bản thu qua nhiều thập niên. So hai giọng hát khác nhau sẽ thấy nỗi buồn được tô đậm hay giữ nhẹ tuỳ người hát.
- Tìm hiểu truyền thuyết gốc. Trước khi nghe Thiên thai, Trương Chi hay Hòn vọng phu, đọc lại truyện gốc để biết vì sao nhạc sĩ chọn câu chuyện đó.
Một lời nhắc nhẹ
"Buồn đẹp" là một thẩm mỹ, không phải một lối sống. Thưởng thức nỗi buồn trong một bài hát khác với để nỗi buồn chiếm lấy ngày của mình. Nếu thấy mình buồn gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ thất thường, hãy nói với người thân và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Đọc thêm
- Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân, để hiểu không khí tinh thần của thế hệ Thơ Mới, cũng là thế hệ nhạc tiền chiến.
- Các sách, bài viết về lịch sử tân nhạc Việt Nam giai đoạn đầu do nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc biên soạn.
- Trong wiki này: bài về Thơ Mới và nỗi buồn, bài về bolero và nhạc Trịnh Công Sơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc tiền chiến là gì?
Nhạc tiền chiến là cách gọi những ca khúc lãng mạn của buổi đầu tân nhạc Việt Nam, đại khái từ cuối thập niên 1930 tới khoảng giữa thập niên 1950. Đặc trưng là lời văn chương, hình ảnh mùa thu, mưa, truyền thuyết, và giai điệu kết hợp hoà âm phương Tây với màu ngũ cung.
Vì sao nhạc tiền chiến buồn?
Người viết là lớp thanh niên đô thị đầu tiên nói to cảm xúc cá nhân, chịu ảnh hưởng văn chương lãng mạn Pháp và cùng thế hệ với Thơ Mới. Họ sống trong một thời chuyển giao, thấy lửng lơ giữa cũ và mới, và coi nỗi buồn là một vẻ đẹp tinh tế để thưởng thức.
Ai là những nhạc sĩ tiền chiến tiêu biểu?
Có thể kể Đặng Thế Phong với Con thuyền không bến, Giọt mưa thu; Văn Cao với Buồn tàn thu, Thiên thai, Trương Chi; Dương Thiệu Tước với Đêm tàn bến Ngự; Lê Thương với Hòn vọng phu; Đoàn Chuẩn – Từ Linh với các bài về mùa thu.
Nhạc tiền chiến khác bolero thế nào?
Nhạc tiền chiến có lời văn chương, hình ảnh mơ mộng, câu nhạc dài, ban đầu gắn với giới trí thức đô thị. Bolero có lời đời thường, kể chuyện cụ thể về nghèo, xa quê, tình lỡ, giai điệu dễ hát và gần với đông đảo người lao động.
Đặng Thế Phong mất năm nào?
Nhạc sĩ Đặng Thế Phong mất năm 1942 khi còn rất trẻ. Ông để lại ít bài nhưng Con thuyền không bến và Giọt mưa thu được coi là những ca khúc trữ tình đặt nền móng cho tân nhạc Việt.
