Nỗi buồn trong dân ca Việt: hò, lý, ví giặm và câu than

Dân ca Việt nghe buồn vì nó sinh ra từ đời sống vất vả: người hát là người chèo đò, cấy lúa, dệt vải, lấy chồng xa, và họ hát chính nỗi lòng mình. Cái buồn nằm cả trong lời (xa cách, thân phận, nhớ quê) lẫn trong nhạc: nhịp tự do, giai điệu ngũ cung kéo dài, tiếng đệm "ơ", "hò", "ơi" như một tiếng thở dài có cao độ. Nhưng điều đáng nói nhất là dân ca không để nỗi buồn nằm im: nó biến cái buồn thành một câu hát để người khác nghe, đáp lại, và cùng gánh.

Hò, lý, ví, giặm: bốn cách hát buồn khác nhau

Người ta hay gọi chung là "dân ca", nhưng mỗi thể loại có một cách chứa nỗi buồn riêng. Nắm được khác biệt này thì nghe sẽ thấy rõ hơn vì sao có bài buồn lặng, có bài buồn mà vẫn nhún nhảy.

Ví và giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2014. Trước đó, dân ca quan họ Bắc Ninh được ghi danh năm 2009 và đờn ca tài tử Nam Bộ năm 2013. Ba lần ghi danh này cho thấy một điều: thứ âm nhạc của người lao động, từng bị coi là "hát chơi", thật ra là một kho tàng cảm xúc được gọt giũa qua nhiều thế hệ.

Lời ca: người lao động hát về chính nỗi lòng mình

Đọc lời dân ca, ta gặp đi gặp lại vài nguồn buồn rất cụ thể. Đó không phải nỗi buồn mơ hồ của thi nhân, mà là buồn có tên, có địa chỉ.

Lấy chồng xa, nhớ quê mẹ

Ngày xưa con gái lấy chồng là theo về nhà chồng, có khi cách mấy con sông, mấy ngọn đèo, cả năm chưa chắc về thăm được một lần. Câu ca dao quen thuộc nói đúng cái nhói ấy:

Chiều chiều ra đứng ngõ sau / Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Chữ "chiều chiều" lặp lại cho biết đây không phải một lần buồn, mà là nỗi buồn thành nếp, ngày nào cũng tới vào đúng giờ ấy. Rất nhiều điệu hò, điệu lý ở các vùng mượn ý này, thay cảnh vật cho hợp với nơi mình sống: bờ sông, bến đò, ngọn núi.

Chia ly và chờ đợi

Người đi lính thời phong kiến, người đi buôn xa, người đi làm thuê mùa vụ — đời sống cũ đầy những cuộc tiễn đưa không hẹn ngày về. Trong lý, hình ảnh con chim sổ lồng bay đi, con đò sang sông không quay lại là cách nói kín đáo về người thương đã xa, đã thuộc về người khác.

Cực nhọc và nghèo

Hò giã gạo, hò kéo lưới, ví phường vải sinh ra ngay giữa công việc. Lời hát nhắc chuyện mất mùa, chuyện nợ nần, chuyện thân gầy mà việc nặng. Nhưng chính vì hát trong lúc làm, câu hát thường có một vế buồn và một vế gượng dậy, như thể người ta than xong rồi lại cầm chày giã tiếp.

Mảng ca dao than thân của người phụ nữ (thân em như hạt mưa, như tấm lụa đào…) là một đề tài lớn riêng, wiki này có bài ở phần văn chương. Ở đây chỉ cần nhớ: khi những câu ca dao ấy được hát lên thành hò, thành lý, nỗi buồn của chúng có thêm hơi thở và giọng người.

Nhạc điệu: vì sao giai điệu dân ca tự nó đã buồn

Có những bài dân ca, nếu ta không hiểu lời (ví dụ một người nước ngoài nghe), vẫn thấy buồn. Lý do nằm ở chính chất liệu âm nhạc.

• Nhịp tự do. Hò mái nhì ở Huế hay ví đò đưa ở Nghệ Tĩnh không có nhịp đều để vỗ tay theo. Người hát ngân dài, dừng lâu, kéo câu theo hơi thở. Cảm giác thời gian chậm lại, giống lúc ta buồn và mọi thứ như đứng yên.
• Thang âm ngũ cung với các "hơi" buồn. Nhạc cổ truyền Việt dùng nhiều điệu thức năm âm. Ở Huế có hơi Ai (với những điệu như Nam ai), ở Nam Bộ có hơi Oán trong đờn ca tài tử. Các hơi này dùng những nốt rung, nốt nhấn nằm lơ lửng giữa hai cao độ, nghe như giọng nói đang nghẹn.
• Luyến láy theo thanh điệu. Tiếng Việt có sáu thanh, nên giai điệu dân ca phải uốn theo dấu của chữ. Một chữ mang dấu ngã, dấu hỏi được hát thành một đường cong cao độ, rất gần với tiếng than tự nhiên.
• Tiếng đệm. Những âm "ơ", "hò ơ", "ơi", "í a" không mang nghĩa nhưng mang cảm xúc. Chúng là chỗ để người hát thở ra, kéo dài, và người nghe kịp thấm.

Nghiên cứu về cảm xúc trong âm nhạc cho thấy những tín hiệu như nhịp chậm, âm lượng nhỏ, giai điệu đi trong phạm vi hẹp và ngân liền tiếng thường được người nghe ở nhiều nền văn hoá hiểu là buồn. Dân ca Việt có đủ những tín hiệu đó, cộng thêm thói quen uốn giọng theo thanh điệu, nên cái buồn của nó vừa phổ quát vừa rất riêng.

Câu than trong sân khấu dân gian: từ sử rầu đến vọng cổ

Dân ca không chỉ sống ngoài đồng. Nó đi vào sân khấu và trở thành những làn điệu chuyên dùng cho cảnh buồn.

Trong chèo, có những làn điệu như sử rầu, được dùng khi nhân vật kể nỗi oan, nỗi khổ. Khán giả làng quê nghe giai điệu là biết ngay cảnh này để thương, để rơi nước mắt, giống như ta nghe tiếng nhạc nền trong phim.

Ở Nam Bộ, bài Dạ cổ hoài lang của ông Cao Văn Lầu (thường gọi Sáu Lầu), ra đời khoảng cuối thập niên 1910 ở Bạc Liêu, về sau phát triển thành bản vọng cổ — "linh hồn" của cải lương. Tên bài nghĩa là "đêm nghe tiếng trống nhớ chồng". Theo lời kể phổ biến, ông viết bài này trong lúc buồn vì phải xa người vợ, nhưng chi tiết đời tư ấy chủ yếu đến từ truyền khẩu, nên chỉ nên nghe như một giai thoại. Điều chắc chắn hơn là vọng cổ đã trở thành cách người Nam Bộ cất lên nỗi buồn: một câu vọng cổ có thể kéo dài rất lâu, để người hát "xuống xề" ở cuối câu, lắng tiếng xuống như buông một tiếng thở.

Từ ruộng đồng ra sân khấu, nỗi buồn dân gian được định hình thành những khuôn nhạc mà cả cộng đồng cùng hiểu. Đó là một kiểu "ngôn ngữ chung của nỗi buồn".

Hát để vơi: chức năng xã hội của nỗi buồn trong dân ca

Điều dễ bỏ qua: phần lớn dân ca được hát cho người khác nghe, và thường có người đáp lại. Hò có người xướng, người xô. Ví có bên nam, bên nữ đối đáp. Quan họ có liền anh, liền chị hát canh, hát giã bạn. Nỗi buồn trong dân ca vì thế hiếm khi là nỗi buồn khép kín.

• Nói ra được. Người nông dân xưa ít có chỗ để giãi bày. Câu hát là một lối được phép: than thân trong câu hò thì không ai trách là kể lể.
• Được nghe thấy. Bên kia sông, bên kia ruộng, có người hò đáp. Có khi chỉ là một câu trêu, có khi là một câu an ủi. Cảm giác "có người hiểu mình" là một trong những thứ làm nỗi buồn nhẹ đi.
• Có nhịp để bám. Hò lao động có nhịp chày, nhịp mái chèo. Nỗi buồn được đặt vào một nhịp chung của cả nhóm, người buồn không bị bỏ lại một mình.
• Có đoạn kết. Giã bạn trong quan họ là cuộc chia tay được hát lên thành nghi thức, với bài như Người ơi người ở đừng về. Buồn vì phải chia tay, nhưng là một nỗi buồn có hình thức, có người tiễn, có hẹn năm sau.

Tâm lý học hiện đại nói nhiều về giá trị của việc nói ra cảm xúc và được người khác thừa nhận. Người xưa không dùng những từ ấy, nhưng cách họ hát cho thấy họ biết điều đó bằng kinh nghiệm.

Nghe dân ca hôm nay: nên bắt đầu từ đâu

Với người trẻ lớn lên cùng nhạc pop, dân ca nghe lần đầu có thể thấy "lê thê". Vài gợi ý để nghe cho vào:

1. Nghe một mình, không làm việc khác. Dân ca nhịp tự do cần sự chú ý. Bật làm nền khi lướt điện thoại thì sẽ chỉ nghe thấy chậm.
2. Đọc lời trước. Biết câu hò nói gì thì những chỗ ngân dài trở nên có nghĩa: người hát đang dừng ở chữ "nhớ", chữ "xa".
3. So một ý qua nhiều vùng. Thử nghe cùng chủ đề nhớ quê mẹ qua một điệu hò Huế, một bài ví, một câu lý Nam Bộ. Sẽ thấy mỗi vùng buồn một kiểu: Huế buồn lắng, Nghệ Tĩnh buồn sâu và mộc, Nam Bộ buồn mà vẫn mộc mạc, dễ gần.
4. Tìm bản ghi của nghệ nhân. Bản phối hiện đại dễ nghe, nhưng giọng nghệ nhân ở các câu lạc bộ dân ca, các bản ghi âm điền dã giữ được cái mộc của lối hát cũ.
5. Đi xem tận nơi nếu có dịp. Hò trên sông Hương, sinh hoạt ví giặm ở các câu lạc bộ tại Nghệ An, Hà Tĩnh, hội Lim với quan họ, đờn ca tài tử ở miền Tây — nghe trong không gian của nó khác hẳn nghe qua tai nghe.

Khi đang buồn, nghe một câu hò buồn có thể khiến ta thấy mình không lạ lùng: ông bà mình cũng đã buồn như thế, và đã tìm ra cách hát nó lên. Nhưng nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, khiến ăn ngủ, học hành, công việc đều rối, thì nghe nhạc không thay được việc nói chuyện với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Đọc thêm và nghe thêm

• Các công trình sưu tầm dân ca theo vùng của Viện Âm nhạc và các hội văn nghệ dân gian địa phương.
• Tư liệu về ví, giặm Nghệ Tĩnh và quan họ trong hồ sơ di sản đã được UNESCO ghi danh.
• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) và các bảo tàng tỉnh thường có tư liệu, buổi trình diễn dân ca.
• Trong wiki này: bài về hát ru, về tiếng đàn bầu, đàn nhị, và phần nỗi buồn trong ca dao, văn chương.