Lời ru Việt thường buồn vì hai lý do cộng lại. Về nhạc, hát ru ở khắp thế giới đều chậm, nhỏ, lặp lại và đi xuống — những tín hiệu mà tai người hiểu là buồn hoặc lắng. Về lời, người mẹ Việt hát ru bằng ca dao, và trong lúc đứa trẻ chưa hiểu chữ, mẹ mượn câu ru để nói nỗi lòng của chính mình: chồng đi xa, nhà nghèo, thân vất vả. Hát ru là ru con, nhưng cũng là ru mình.
Hát ru ở đâu cũng buồn, không riêng người Việt
Nếu đặt một bài ru Việt cạnh một bài ru Tây Ban Nha, Nhật Bản hay châu Phi, ta sẽ ngạc nhiên vì chúng giống nhau: tiếng nhỏ, nhịp đưa đều như chiếc võng, giai điệu ít nốt, lặp đi lặp lại, cuối câu buông xuống thấp.
Năm 2018, nhóm của Samuel Mehr (Đại học Harvard lúc đó) cho người nghe ở nhiều nước nghe các bản ghi âm từ những cộng đồng nhỏ khắp thế giới, rồi đoán bài hát dùng để làm gì. Người nghe nhận ra hát ru khá chính xác, dù không hiểu lời và chưa từng nghe nền văn hoá đó. Nghĩa là hát ru có một "hình dạng" chung mà tai con người nhận ra.
Nhà tâm lý học Sandra Trehub, người nghiên cứu nhiều năm về tiếng hát dành cho trẻ nhỏ, cũng ghi nhận: khi hát cho em bé, người lớn ở nhiều nơi tự nhiên hát chậm hơn, giọng ấm hơn, nhiều cảm xúc hơn so với khi hát một mình.
Nhà thơ Tây Ban Nha Federico García Lorca từng có một bài nói chuyện về hát ru của quê ông và nhận xét rằng chúng đượm buồn hơn ta tưởng, và người mẹ gửi vào đó cả những nỗi niềm riêng. Đọc lại, ta thấy nhận xét ấy cũng đúng với hát ru Việt.
Giai điệu: vì sao nghe đã thấy buồn dù chưa hiểu lời
Những gì khiến một bài ru dỗ được trẻ ngủ cũng chính là những gì khiến người lớn nghe thấy buồn.
| Đặc điểm của hát ru | Vì sao giúp bé ngủ | Vì sao người lớn nghe thấy buồn |
|---|---|---|
| Nhịp chậm, đều như nhịp võng | Hạ nhịp kích thích, giống nhịp đưa nôi | Nhịp chậm là tín hiệu buồn, lắng phổ biến nhất trong âm nhạc |
| Âm lượng nhỏ, giọng mềm | Không làm giật mình | Giọng nhỏ gợi sự mệt, sự thì thầm, tâm sự |
| Ít nốt, phạm vi hẹp | Dễ đoán, tạo cảm giác an toàn | Giai điệu không "bay bổng" nghe như lời tự nói |
| Lặp lại nhiều lần | Quen tai, dễ chìm vào giấc ngủ | Sự lặp lại giống một nỗi nhớ quay vòng |
| Câu nhạc đi xuống, ngân dài cuối câu | Như tiếng thở ra, thả lỏng | Câu đi xuống gợi tiếng thở dài |
Hát ru Việt còn có thêm hai nét riêng. Thứ nhất là tiếng đệm: "à ơi", "ạ ời", "ầu ơ", "hời ơi". Những tiếng này kéo dài, không có nghĩa, nhưng chính chúng mang phần cảm xúc nhiều nhất. Thứ hai là giai điệu luyến theo thanh điệu tiếng Việt: mỗi chữ có dấu thì giọng phải uốn, và những đường uốn ấy rất gần tiếng than tự nhiên.
Một chi tiết hay: các điệu ru ở Bắc, Trung, Nam khác nhau rõ rệt về giai điệu và tiếng đệm, nhưng điệu nào cũng chậm và buông. Sự khác biệt giữa các vùng là một đề tài lớn, ở đây chỉ cần thấy điểm chung: chẳng nơi nào ru con bằng một điệu vui rộn.
Lời ru: ru con mà ru mình
Đứa trẻ vài tháng tuổi chưa hiểu chữ. Vì thế người mẹ có thể hát bất cứ điều gì, và điều họ hát thường là chuyện đang đè nặng trong lòng. Phần lớn lời ru Việt là ca dao, mà ca dao thì đầy than thở.
Hình ảnh con cò
Con cò xuất hiện trong lời ru nhiều đến mức thành biểu tượng của người mẹ, người vợ tảo tần:
Cái cò lặn lội bờ sông / Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non
Và câu ru quen thuộc nhất với nhiều thế hệ:
Con cò mà đi ăn đêm / Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao
Con cò đi kiếm ăn ban đêm là thân phận phải mưu sinh lúc người khác ngủ. Cành mềm là chỗ dựa không vững. Trong lời ru này có nỗi lo của người mẹ: nếu mình ngã thì ai lo cho con. Người lớn nghe kỹ sẽ thấy nặng lòng, còn đứa bé chỉ nghe thấy giọng mẹ đều và ấm.
Đêm dài và người thức
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ / Năm canh chầy thức đủ vừa năm
Đêm xưa chia năm canh. "Thức đủ vừa năm" là thức trọn đêm. Câu ru này không than trực tiếp, chỉ kể, nhưng chính cái kể bình thản về một đêm không ngủ mới làm người nghe xót.
Những nỗi buồn khác trong lời ru
- Chồng đi xa: đi lính, đi phu, đi buôn — người vợ ở nhà vừa nuôi con vừa ngóng tin.
- Nhà chồng khó tính: nhiều câu ca dao về phận làm dâu được đưa vào lời ru, vì chỉ lúc ru con người con dâu mới được "nói" mà không ai bắt bẻ.
- Nghèo và mất mùa: lời ru nhắc bát cơm, gánh gạo, đồng ruộng.
- Mong con lớn: ở cuối nhiều câu ru buồn là một lời gửi gắm, mong con lớn khôn, đỡ đần, nên người. Nỗi buồn có chỗ để hướng về phía trước.
Hoàn cảnh hát: đêm khuya, người mẹ mệt, căn nhà im
Hát ru diễn ra vào những lúc rất dễ buồn. Trời tối hoặc trưa vắng. Người mẹ đã làm cả ngày. Cả nhà ngủ, chỉ còn tiếng võng kẽo kẹt và giọng mình. Trong khung cảnh đó, câu hát tự nhiên chậm lại, tự nhiên chạm vào những điều ban ngày không nói ra.
Đây cũng là lý do lời ru đọng lại rất lâu trong ký ức. Nhiều người lớn tuổi kể rằng họ không nhớ mẹ đã nói gì với mình năm ba tuổi, nhưng vẫn nhớ giai điệu mẹ ru. Âm thanh gắn với cảm giác an toàn, với mùi căn nhà, với tiếng quạt nan. Khi đã xa nhà, nghe một câu ru có thể làm người ta nghẹn, không phải vì lời buồn, mà vì nó gọi về cả một thời được che chở.
Buồn mà vẫn êm: hát ru vỗ về cả hai người
Có người lo: ru con bằng lời buồn thì có "truyền" nỗi buồn cho con không. Không có bằng chứng nào cho điều đó. Em bé phản ứng với giọng, nhịp, sự gần gũi, chứ không với nghĩa của chữ. Một giọng mẹ đều đặn, chậm, ấm thì với em bé là an toàn, bất kể lời đang nói về con cò ngã xuống ao.
Ngược lại, hát ru có thể có ích cho chính người hát. Nhóm nghiên cứu của Daisy Fancourt và Rosie Perkins ở Anh công bố năm 2018 một thử nghiệm với các bà mẹ có triệu chứng trầm cảm sau sinh: những người tham gia các buổi hát cùng con theo nhóm cải thiện nhanh hơn so với nhóm chỉ chăm sóc thông thường. Đây là một nghiên cứu nhỏ, không có nghĩa hát là chữa được bệnh, nhưng nó gợi ý điều người xưa đã làm: cất tiếng hát giúp người mẹ có một chỗ thở.
Điều cần nói rõ: buồn, khóc, mệt mỏi trong vài ngày đầu sau sinh là khá phổ biến. Nhưng nếu người mẹ buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú, khó gắn bó với con, mất ngủ cả khi con ngủ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay con, thì đó không còn là "buồn vặt" — cần gặp bác sĩ sản khoa, bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Hát ru hôm nay: giữ lại điều gì
Ngày nay nhiều gia đình ru con bằng điện thoại, loa phát tiếng ồn trắng, nhạc không lời. Những thứ đó không có gì sai. Nhưng giọng người thật vẫn có một giá trị riêng: nó gắn hai người lại với nhau trong một khoảnh khắc.
Việc làm được ngay
- Không cần hát hay. Em bé không chấm điểm. Hát chậm, nhỏ, đều là đủ.
- Không cần thuộc bài. Có thể ngân "à ơi" rồi ghép vài câu ca dao nhớ được, hoặc tự đặt lời về chuyện trong ngày.
- Hỏi ông bà một câu ru cũ. Ghi âm lại giọng bà ru là giữ lại một thứ rất khó tìm lại về sau.
- Để ý cảm xúc của chính mình. Nếu hát ru mà thấy nghẹn, đó có thể là lúc nên kể với ai đó mình đang mệt thế nào.
Nếu bạn là người bên cạnh
Người chồng, bà ngoại, bà nội, chị em có thể đỡ một ca ru đêm để người mẹ được ngủ một giấc dài. Hỏi han người mẹ "dạo này em thấy thế nào" một cách thật lòng, và lắng nghe, đôi khi quý hơn mọi lời khuyên nuôi con.
Đọc thêm
- Các tuyển tập ca dao, dân ca Việt Nam có phần hát ru theo vùng miền.
- Tư liệu của Viện Âm nhạc về hát ru các dân tộc ở Việt Nam.
- Trong wiki này: bài về dân ca hò, lý, ví giặm và bài về tiếng đàn, tiếng sáo nghe buồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lời ru Việt Nam thường buồn?
Vì giai điệu ru vốn chậm, nhỏ, lặp lại và đi xuống, những tín hiệu mà tai người hiểu là buồn hoặc lắng. Lời ru thường lấy từ ca dao, và người mẹ hay mượn câu ru để gửi nỗi lòng của mình như chồng đi xa, nhà nghèo, thân vất vả. Vì vậy người ta nói hát ru là ru con mà cũng là ru mình.
Ru con bằng lời buồn có ảnh hưởng xấu đến trẻ không?
Chưa có bằng chứng nào cho thấy điều đó. Trẻ nhỏ phản ứng với giọng nói, nhịp và sự gần gũi chứ không hiểu nghĩa của chữ. Một giọng hát chậm, đều, ấm áp mang lại cảm giác an toàn cho bé.
Hát ru trên thế giới có giống nhau không?
Có nhiều điểm chung. Nghiên cứu của nhóm Samuel Mehr năm 2018 cho thấy người nghe ở nhiều nước nhận ra được bài hát ru của những nền văn hoá xa lạ, vì hát ru ở đâu cũng chậm, nhỏ, lặp lại và êm.
"Con cò mà đi ăn đêm" có ý nghĩa gì?
Con cò đi kiếm ăn ban đêm tượng trưng cho người mẹ, người vợ phải mưu sinh vất vả. Cành mềm là chỗ dựa không vững. Câu ru chứa nỗi lo của người mẹ về thân phận mình và về đứa con nếu mình gặp chuyện.
Mẹ sau sinh hay buồn khi ru con có sao không?
Buồn, mệt, dễ khóc vài ngày sau sinh khá phổ biến. Nếu nỗi buồn kéo dài trên hai tuần, kèm mất hứng thú, mất ngủ, khó gắn bó với con hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay con, người mẹ cần được gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm.
