Nhớ nhà: vì sao người lớn cũng nhớ nhà đến phát ốm và cách sống chung

Người lớn vẫn nhớ nhà đến phát ốm, và điều đó không có gì đáng xấu hổ. Nhớ nhà là nỗi buồn khi bị tách khỏi những gì quen thuộc và gắn bó: người thân, căn nhà, món ăn, giọng nói, nhịp sống. Nó có thể làm mất ngủ, chán ăn, đau đầu, khó tập trung, và không phân biệt tuổi tác. Hiểu nó từ đâu ra giúp ta bớt tự trách và biết cách sống chung với nó.

Bài này nói về chính cảm xúc nhớ nhà. Những kinh nghiệm thực tế cho người đi học, đi làm xa, du học sinh ăn Tết xa nhà thì đã có bài riêng; ở đây ta hỏi: nhớ nhà là gì, vì sao nó mạnh đến thế, và vì sao người trưởng thành vẫn bị.

Nhớ nhà từng được coi là một căn bệnh

Năm 1688, một sinh viên y khoa người Thuỵ Sĩ tên Johannes Hofer viết luận văn về những người lính đánh thuê Thuỵ Sĩ phục vụ ở nước ngoài, ốm yếu, bỏ ăn, mất ngủ chỉ vì nhớ quê. Ông ghép hai chữ Hy Lạp nostos (trở về nhà) và algos (đau) thành từ "nostalgia". Ban đầu chữ này là tên một bệnh, nghĩa gốc gần với "nhớ nhà đến đau". Phải qua mấy thế kỷ, nó mới chuyển sang nghĩa hoài niệm như ta dùng ngày nay.

Chuyện lính nhớ nhà đến kiệt sức cũng được ghi nhận ở nhiều đội quân thời xưa. Ngày nay giới y khoa không còn coi nhớ nhà là bệnh, nhưng những biểu hiện cơ thể mà Hofer mô tả thì vẫn đúng: nhớ nhà có thể làm người ta ốm thật.

Người Việt có sẵn chữ cho nỗi này: "nhớ nhà", "nhớ quê", "nhớ cơm mẹ nấu". Ca dao có câu: "Chiều chiều ra đứng ngõ sau, / Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều." Cái "ruột đau" ấy không phải chỉ là cách nói hình ảnh.

Vì sao nhớ nhà lại mạnh đến thế

Nhà tâm lý học Miranda van Tilburg và Ad Vingerhoets ở Hà Lan từng tổng hợp các nghiên cứu về nhớ nhà vào giữa thập niên 1990. Họ và những người đi sau thấy nhớ nhà gồm hai mặt quấn vào nhau: một mặt là nỗi nhớ hướng về những gì đã xa, mặt kia là khó thích nghi với chỗ mới. Càng thấy chỗ mới lạ lẫm, khó khăn, nỗi nhớ chỗ cũ càng mạnh.

Có mấy lý do khiến nó mạnh:

• Gắn bó là nhu cầu sinh tồn. Con người tiến hoá trong những nhóm nhỏ. Bị tách khỏi nhóm từng là mối nguy thật, nên não phát tín hiệu báo động khi ta xa những người gắn bó.
• Nhà là nơi não được nghỉ. Ở chỗ quen, ta biết công tắc điện ở đâu, biết hàng xóm tính ra sao, không phải nghĩ. Ở chỗ lạ, việc gì cũng phải để ý, đầu óc mệt suốt ngày, và cái mệt đó đổ thành nhớ.
• Giác quan giữ ký ức. Mùi nước mắm kho, tiếng rao buổi sớm, tiếng mưa trên mái tôn có thể bật nỗi nhớ lên tức thì. Mùi đặc biệt mạnh vì nó đi đường ngắn tới những vùng não liên quan đến cảm xúc và ký ức.
• Thời điểm. Chiều tối, ngày lễ, lúc ốm là lúc nỗi nhớ dâng cao, vì đó là những lúc ngày thường ta được người nhà chăm.

Vì sao người lớn vẫn nhớ nhà

Nhiều người nghĩ nhớ nhà là chuyện của trẻ con lần đầu đi trại hè. Christopher Thurber, người nghiên cứu nhiều năm về nhớ nhà ở trẻ em, cũng ghi nhận nó gặp ở mọi lứa tuổi. Người lớn nhớ nhà khi chuyển nhà ra thành phố, lấy chồng xa, đi xuất khẩu lao động, nằm viện dài ngày, hay khi về hưu dọn đến ở với con.

Người lớn còn có thêm một gánh: ngại thừa nhận. Một người ba mươi tuổi đi làm ở thành phố khác thấy "kỳ cục" khi nói mình nhớ mẹ, nên nỗi nhớ bị nén lại, biến thành uể oải, cáu kỉnh, mất ngủ không rõ lý do. Có người cứ cuối tuần lại thấy người ốm ốm, mà không nghĩ tới chuyện mình đang nhớ nhà.

Thêm nữa, với người lớn, "nhà" đôi khi đã không còn như cũ. Bố mẹ già đi, căn nhà sửa lại, làng quê đổi khác. Có người về đến nơi vẫn thấy nhớ, vì cái mình nhớ là một quãng đời chứ không chỉ là một nơi chốn. Phần đó gần với hoài niệm hơn, và là một đề tài khác.

Nhớ nhà hiện ra trong cơ thể thế nào

Những biểu hiện này thường mạnh nhất trong vài tuần đầu ở chỗ mới, rồi giảm dần khi chỗ mới bắt đầu có những điều quen thuộc của riêng nó.

Việc làm được ngay

1. Gọi đúng tên nó. Nói với mình, hay với ai đó: "Mình đang nhớ nhà." Gọi tên giúp cảm xúc bớt lẫn vào mệt mỏi mơ hồ.
2. Mang theo vài thứ của nhà. Một tấm ảnh, chiếc gối quen, gói trà mẹ hay pha. Không phải để níu, mà để chỗ mới có một góc quen.
3. Nấu một món ở nhà. Một nồi canh chua hay đĩa trứng chiên đúng kiểu mẹ làm kéo cả tuổi thơ về trong bữa ăn, nhẹ hơn nhiều so với ngồi nhìn ảnh.
4. Gọi về có hẹn giờ. Các nghiên cứu ở trẻ đi trại cho thấy liên lạc vừa phải giúp, liên lạc quá dày lại làm khó thích nghi. Người lớn cũng vậy: một cuộc gọi hẹn trước mỗi tối hay vài lần mỗi tuần thường dễ chịu hơn cả ngày nhắn tin.
5. Tạo nhịp quen ở chỗ mới. Một quán ăn sáng quen, một con đường đi bộ quen, một người để chào hỏi. Mỗi thứ quen là bớt một chút lạ.
6. Tìm người cùng quê. Hội đồng hương, nhóm sinh viên cùng tỉnh giúp nghe lại giọng nói quen.
7. Đừng tự cấm mình nhớ. Cố gạt nỗi nhớ đi thường làm nó quay lại mạnh hơn. Cho nó một chỗ, ví dụ mười lăm phút xem ảnh, rồi đứng dậy làm việc khác.

Nếu bạn là người bên cạnh

Nếu con bạn, người thân, đồng nghiệp mới chuyển đến đang nhớ nhà, đừng nói "lớn rồi còn nhớ nhà". Một lời mời ăn cơm, một lần dẫn đi chợ, chỉ đường cho họ chỗ mua đúng loại rau quê mình là những cử chỉ nhỏ giúp chỗ lạ bớt lạ. Với bố mẹ ở nhà, khi nghe con khóc qua điện thoại, cố đừng khóc theo hay giục con về ngay; hãy nghe, hỏi con hôm nay ăn gì, gặp ai, và tin rằng con sẽ quen dần.

Khi nào cần tìm người giúp

Nhớ nhà thường nhạt dần sau vài tuần đến vài tháng. Nhưng hãy tìm người giúp nếu: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần mà không đỡ; không ăn, không ngủ được; bỏ học, bỏ việc; không còn hứng thú với bất cứ điều gì; thấy mình vô dụng; có ý nghĩ chết hay muốn làm hại bản thân. Khi đó nên gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay phòng tư vấn tâm lý của trường, của nơi làm việc. Nếu có ý nghĩ tự tử, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Đọc thêm: bài báo tổng quan của Christopher Thurber và Edward Walton về nhớ nhà ở trẻ em (2007, tạp chí Pediatrics) có nhiều ý dùng được cho cả người lớn. Muốn đọc văn, những trang viết về quê của Thạch Lam hay Vũ Bằng (Thương nhớ mười hai) là cách đẹp để thấy nỗi nhớ nhà đã được người Việt nói thành lời ra sao.