Cô đơn và buồn hay đi cùng nhau nhưng là hai cảm giác khác nhau. Buồn là phản ứng trước một mất mát hay một điều không như ý. Cô đơn là cảm giác thiếu kết nối: những mối quan hệ mình có không đủ gần, không đủ hiểu như mình cần. Vì nguồn gốc khác nhau nên cách gỡ cũng khác: nỗi buồn cần được đi qua, còn cô đơn cần được nối lại.
Hai cảm giác, hai câu hỏi khác nhau
Khi buồn, câu trong lòng thường là "mình vừa mất gì". Mất một người, một cơ hội, một hy vọng. Khi cô đơn, câu trong lòng là "không ai thật sự ở cùng mình". Có thể chẳng mất gì cả, mọi thứ vẫn vậy, chỉ là thấy trống.
Nhà tâm lý học xã hội John Cacioppo (Đại học Chicago), người dành mấy chục năm nghiên cứu cô đơn, định nghĩa nó là cảm giác bị cô lập về mặt xã hội, tức là khoảng cách giữa mối quan hệ mình mong và mối quan hệ mình có. Điều quan trọng trong định nghĩa này: cô đơn là cảm nhận, không phải số đếm. Một người sống một mình có thể không cô đơn. Một người giữa gia đình đông đúc, giữa văn phòng ồn ào vẫn có thể cô đơn đến nghẹt thở.
| Buồn | Cô đơn | |
|---|---|---|
| Được gợi lên bởi | Mất mát, thất vọng, điều không như ý | Thiếu gắn bó, thiếu người hiểu mình |
| Câu trong lòng | "Mình vừa mất điều gì đó" | "Không ai thật sự ở cùng mình" |
| Muốn làm gì | Rút vào trong, nghỉ, được an ủi | Vừa muốn có người vừa ngại tới gần người |
| Thời gian | Thường nhạt dần theo thời gian | Có thể kéo dài nếu hoàn cảnh không đổi |
| Cách gỡ chính | Cho phép mình buồn, được chia sẻ, đi qua | Xây lại kết nối, từng bước nhỏ |
Cô đơn không phải là ở một mình
Ở một mình là hoàn cảnh. Cô đơn là cảm xúc. Có người chọn sống một mình và thấy rất yên. Có người sống với vợ con mà không nói được với ai điều mình lo. Người Việt hay nói "cô đơn giữa đám đông", và câu ấy đúng với nghiên cứu: điều làm người ta bớt cô đơn không phải số người xung quanh mà là chất lượng của một vài mối quan hệ, cảm giác có ít nhất một người hiểu và quan tâm mình.
Cũng vì vậy mà lời khuyên "ra ngoài gặp nhiều người vào" không phải lúc nào cũng hiệu quả. Đi vào một bữa tiệc đông mà không ai thật sự nói chuyện với mình có khi còn thấy cô đơn hơn ở nhà.
Vì sao cô đơn kéo dài lại làm ta khép mình hơn
Một phát hiện quan trọng của nhóm Cacioppo: cô đơn kéo dài làm não rơi vào trạng thái cảnh giác với người khác. Người cô đơn lâu ngày dễ để ý những dấu hiệu bị từ chối, dễ đọc một tin nhắn ngắn thành lạnh lùng, một lần bạn quên gọi thành bị bỏ rơi. Họ vì thế càng ngại tới gần, và càng ít tới gần thì càng cô đơn. Đó là một vòng lặp, không phải tính xấu.
Hiểu vòng lặp này giúp người đang cô đơn tự bớt trách mình. Cái cảm giác "ai cũng không thích mình" có khi là chiếc kính màu do cô đơn đeo vào, không phải sự thật.
Cô đơn kéo dài cũng không chỉ là chuyện cảm xúc. Nhiều nghiên cứu, trong đó có tổng hợp của Julianne Holt-Lunstad (2015), cho thấy thiếu kết nối xã hội kéo dài đi kèm nguy cơ sức khoẻ cao hơn. Năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới lập một uỷ ban về kết nối xã hội để đưa vấn đề này lên thành mối quan tâm sức khoẻ cộng đồng.
Khi buồn và cô đơn đan vào nhau
Thường hai cảm giác này kéo nhau. Một mất mát (chia tay, bạn thân chuyển đi, người thân mất) gây buồn, rồi khoảng trống người ấy để lại sinh ra cô đơn. Ngược lại, cô đơn lâu ngày làm người ta buồn, thấy đời nhạt.
Gỡ được thì nên gỡ từng sợi:
- Phần buồn cần được thừa nhận: "mình đang buồn vì đã mất điều gì". Nó cần thời gian, nước mắt, một người nghe.
- Phần cô đơn cần hành động nhỏ hướng ra ngoài: một tin nhắn, một lời hẹn, một nhóm nhỏ. Ngồi chờ cho hết cô đơn thường không hiệu quả, vì hoàn cảnh không tự đổi.
Ví dụ: một chị vừa chuyển công tác vào thành phố mới. Chị buồn vì xa bạn bè cũ, đó là phần buồn, cần được khóc, được gọi điện kể với bạn cũ. Nhưng chị cũng cô đơn vì ở chỗ mới chưa ai thân, đó là phần cần chủ động: rủ một đồng nghiệp đi ăn trưa, vào một lớp học buổi tối.
Việc làm được ngay
Với nỗi buồn
- Đặt tên cho điều đã mất. Viết ra một câu: "Mình buồn vì...".
- Kể với một người, dù chỉ qua điện thoại.
- Cho phép mình chậm lại vài ngày, không cố tỏ ra ổn.
Với nỗi cô đơn
- Chọn chất lượng hơn số lượng. Nghĩ tới một hai người mà mình muốn gần hơn, thay vì cố có thật nhiều bạn.
- Bước nhỏ, đều. Một tin nhắn hỏi thăm mỗi tuần. Một lời mời cà phê mỗi tháng. Kết nối được xây bằng những lần gặp lặp lại, không bằng một cuộc trò chuyện sâu duy nhất.
- Vào nơi có việc chung. Lớp học, nhóm đi bộ, câu lạc bộ đọc sách, việc thiện nguyện ở phường. Có việc chung thì đỡ ngại hơn ngồi đối diện nói chuyện suông.
- Để ý kính màu. Khi thấy mình đọc một tin nhắn thành lạnh lùng, thử nghĩ hai cách hiểu khác. Có thể người ta chỉ đang bận.
- Giúp ai đó. Hỏi han một người khác cũng đang một mình. Cho đi kết nối cũng là nhận về.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu bạn đoán một người quen đang cô đơn, đừng hỏi thẳng "bạn cô đơn à", câu đó dễ làm người ta xấu hổ. Hãy mời một việc cụ thể: "Chiều thứ Bảy mình đi chợ hoa, đi cùng không?" Lời mời cụ thể dễ nhận hơn câu "rảnh thì gọi mình nhé". Và mời lại, kể cả khi lần trước họ từ chối; người cô đơn hay từ chối lần đầu vì ngại, không phải vì không muốn.
Khi nào cần tìm người giúp
Cả buồn lẫn cô đơn đều có thể trượt dần thành trầm cảm nếu kéo dài. Hãy tìm người giúp khi: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; mất hứng thú với mọi thứ; ăn, ngủ, làm việc bị ảnh hưởng rõ; thấy mình vô dụng, không ai cần; có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân. Lúc ấy nên gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự tử, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm: cuốn Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection của John Cacioppo và William Patrick (2008) là cuốn dễ đọc nhất để hiểu cô đơn từ góc khoa học. Cuốn Together của Vivek Murthy (2020), người từng là Tổng Y sĩ Hoa Kỳ, bàn về cô đơn như một vấn đề sức khoẻ cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Cô đơn và buồn khác nhau như thế nào?
Buồn là phản ứng trước một mất mát hay điều không như ý. Cô đơn là cảm giác thiếu kết nối, khi những mối quan hệ mình có không đủ gần như mình cần. Buồn cần được đi qua, còn cô đơn cần được nối lại bằng những bước nhỏ hướng ra ngoài.
Ở một mình có phải là cô đơn không?
Không hẳn. Ở một mình là hoàn cảnh, cô đơn là cảm xúc. Có người sống một mình vẫn thấy đủ đầy, có người giữa gia đình đông người vẫn thấy cô đơn. Điều quyết định là có ít nhất một mối quan hệ khiến mình thấy được hiểu.
Vì sao càng cô đơn càng ngại gặp người khác?
Nghiên cứu của John Cacioppo cho thấy cô đơn kéo dài làm não cảnh giác hơn với dấu hiệu bị từ chối. Người cô đơn dễ đọc những chuyện nhỏ thành lạnh nhạt nên càng ngại tới gần. Biết đây là một vòng lặp giúp ta bớt tự trách và chủ động bước ra từng chút.
Cô đơn kéo dài có hại cho sức khoẻ không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy thiếu kết nối xã hội kéo dài đi kèm nguy cơ sức khoẻ cao hơn, cả về thể chất lẫn tinh thần. Tổ chức Y tế Thế giới đã coi kết nối xã hội là một vấn đề sức khoẻ cộng đồng. Cô đơn kéo dài kèm buồn bã nên được để ý như một vấn đề sức khoẻ thật.
Làm sao để bớt cô đơn khi không biết bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu nhỏ và đều: một tin nhắn hỏi thăm mỗi tuần, một nhóm có việc chung như lớp học hay câu lạc bộ. Chọn vài người để gần hơn thay vì cố có nhiều bạn. Kết nối được xây bằng những lần gặp lặp lại.
