Càng về già, người ta càng hay nhận tin bạn bè mất: bạn học cũ, bạn cùng đơn vị, hàng xóm mấy chục năm. Mỗi lần như vậy là một nỗi buồn riêng, và chúng chồng lên nhau, nhiều khi chưa kịp nguôi người này đã tới người khác. Nỗi buồn ấy rất thật nhưng thường bị xem nhẹ, vì người ngoài nghĩ "tuổi ấy thì chuyện thường". Hiểu nó giúp người già được thương đúng cách, và giúp con cháu biết ngồi xuống bên ông bà.
Bài này nói về nỗi buồn khi bạn bè lần lượt ra đi. Chuyện mất bạn đời, cô đơn và trầm cảm ở người cao tuổi nói chung, hay tang lễ và các giai đoạn đau buồn, đã có những bài riêng.
Nỗi buồn chồng lên nỗi buồn
Năm 1969, nhà tâm lý học người Mỹ Robert Kastenbaum dùng cụm từ "bereavement overload", tạm dịch là quá tải tang thương, để mô tả tình trạng của nhiều người cao tuổi: mất mát đến dồn dập đến mức không kịp đi qua cái này thì cái khác đã tới. Người trẻ mất một người bạn thì có thời gian để buồn, để nhớ, rồi để sống tiếp. Người tám mươi tuổi có khi trong một năm nghe tin ba bốn người bạn đi.
Thêm vào đó là những mất mát khác của tuổi già: sức khoẻ yếu đi, không còn đi xa được, mắt kém không đọc báo được, tai kém không nghe rõ con cháu nói. Mỗi tin bạn mất lại nhắc tới tất cả những điều ấy.
Vì sao bạn già lại quý đến thế
Nhà tâm lý học Laura Carstensen (Đại học Stanford) đưa ra lý thuyết về sự chọn lọc cảm xúc xã hội. Theo đó, khi con người cảm thấy thời gian phía trước ngắn lại, họ không còn muốn mở rộng quan hệ mà dồn tình cảm vào một nhóm nhỏ người thân thiết nhất. Người già vì vậy ít bạn hơn người trẻ nhưng những người bạn còn lại thường rất gần.
Nghĩa là mỗi người bạn già mất đi là mất một mảnh rất lớn trong một vòng tròn vốn đã nhỏ. Và người bạn ấy giữ những thứ không ai thay được:
- Ký ức chung. Người cùng nhớ cái giếng làng, thầy giáo năm lớp ba, mùa lụt năm nào. Khi người ấy đi, không còn ai để hỏi "ông còn nhớ không".
- Cách nói chuyện ngang hàng. Với con cháu, ông bà luôn là bề trên. Chỉ với bạn già mới được nói như hồi trẻ, đùa như hồi trẻ.
- Người hiểu cùng một thời. Bạn cùng thế hệ hiểu những câu chuyện mà con cháu nghe không hết.
- Nhịp sống. Buổi cờ tướng sáng thứ Năm, ấm trà đầu ngõ, cuộc điện thoại tối Chủ nhật. Bạn mất là nhịp ấy bỏ trống.
Khi nỗi buồn không được nhìn thấy
Nhà nghiên cứu Kenneth Doka (1989) gọi những nỗi đau mà xã hội không thừa nhận đầy đủ là đau buồn không được thừa nhận. Mất bạn thường rơi vào nhóm này. Người ta xin nghỉ được khi mất cha mẹ, nhưng ít ai được an ủi đúng mức khi mất một người bạn. Với người già, càng dễ bị lướt qua: "cụ ấy chín mươi rồi, thọ mà", "tuổi các ông thì chuyện bình thường".
Những câu đó có thể đúng về mặt sự kiện, nhưng không đúng về mặt cảm xúc. Thọ đến đâu thì người còn lại vẫn mất một người bạn.
Nỗi buồn này hiện ra thế nào
| Điều con cháu thấy | Có thể đằng sau là |
|---|---|
| Ông bà im lặng hơn, ít ra ngõ | Không còn người để ngồi cùng, không muốn đi qua chỗ hay gặp bạn |
| Hay nhắc chuyện cũ, kể đi kể lại | Đang giữ lại ký ức chung khi người cùng nhớ đã không còn |
| Nói những câu như "sắp đến lượt mình" | Đối diện với tuổi già của chính mình, đôi khi kèm lo sợ |
| Không muốn đi đám ma nữa, hoặc ngược lại đi tất cả | Mệt vì quá nhiều tang, hoặc thấy có bổn phận tiễn bạn |
| Cáu bẳn, khó tính hơn | Nỗi buồn không có chỗ để nói ra |
Câu "sắp đến lượt mình" làm nhiều con cháu giật mình và vội gạt đi: "bà nói gở". Nhưng với nhiều người già, nói về cái chết của chính mình là một cách nghĩ cho thông, không phải bi quan. Gạt đi ngay làm người già thấy không ai nghe mình. Hãy nghe trước, hỏi xem bà đang nghĩ gì, lo gì.
Việc làm được ngay
Với người cao tuổi đang buồn
- Kể về người bạn. Ngồi nhớ lại, kể cho con cháu nghe về người bạn vừa mất. Kể là một cách giữ người ấy lại.
- Giữ liên lạc với gia đình người bạn. Một lần ghé thăm vợ hoặc con của bạn sau đám tang thường được đón nhận rất ấm.
- Giữ nhịp sinh hoạt cũ khi có thể. Nếu buổi cờ sáng thứ Năm còn những người khác, vẫn nên ra. Chỗ trống của bạn sẽ đau, nhưng ở nhà một mình thường đau hơn.
- Kết bạn mới, kể cả bạn trẻ hơn. Hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh, nhóm đi bộ công viên là nơi có những người cùng tâm trạng.
- Cho phép mình không đi hết các đám. Mệt thì có thể nhờ con cháu đi thay, gửi lời phân ưu, hoặc đến thăm gia đình vào lúc khác yên tĩnh hơn.
Nếu bạn là con cháu
- Hỏi về người bạn ấy. "Ông với ông Tư quen nhau từ hồi nào?" Một câu hỏi như vậy mở cửa cho ông kể, và cho ông thấy người bạn của mình được coi trọng.
- Tránh câu "thọ rồi mà". Thay bằng: "Chắc ông nhớ ông Tư lắm."
- Đưa ông bà đi viếng nếu ông bà muốn. Việc đi lại khó khăn hay khiến người già không tiễn được bạn, và điều đó để lại tiếc nuối lâu.
- Để ý những thay đổi kéo dài. Bỏ ăn, mất ngủ nhiều tuần, không muốn ra khỏi nhà nữa là dấu hiệu cần quan tâm hơn.
- Giúp giữ kết nối còn lại. Chở ông đến nhà người bạn còn sống, dạy bà gọi video cho bạn cũ ở xa.
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn khi bạn mất là lành. Nhưng ở người cao tuổi, trầm cảm hay bị nhầm thành "già thì thế", và cũng hay hiện ra qua cơ thể: mệt, đau nhức, kém ăn, ngủ kém. Hãy đưa ông bà đi khám nếu: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; không còn thích làm những việc quen; bỏ ăn, sụt cân, mất ngủ; nói những câu như mình là gánh nặng, sống thêm làm gì; có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân. Nên gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa lão khoa của bệnh viện. Nếu ông bà có ý nghĩ tự tử, hãy ở bên, không để ông bà một mình, đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm: các bài viết của Laura Carstensen về tuổi già và hạnh phúc, đặc biệt cuốn A Long Bright Future (2009). Các câu lạc bộ người cao tuổi ở phường, xã và hội người cao tuổi địa phương là nơi để ông bà có thêm bạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già buồn lâu khi bạn bè mất?
Người già thường có ít bạn nhưng rất thân, và người bạn ấy giữ những ký ức chung không ai thay được. Mất mát lại đến dồn dập ở tuổi già, mà Robert Kastenbaum gọi là quá tải tang thương. Nỗi buồn vì vậy chồng lên nhau và lâu nguôi hơn.
Nói gì với ông bà khi bạn của ông bà mất?
Tránh "thọ rồi mà" hay "tuổi đó là bình thường". Thay bằng một câu thừa nhận nỗi buồn như "chắc ông nhớ ông ấy lắm", rồi hỏi ông kể về người bạn. Được kể là một cách giữ người bạn lại.
Ông bà hay nói "sắp đến lượt mình" có đáng lo không?
Thường đó là cách người già suy nghĩ về tuổi tác của mình, không hẳn là bi quan. Hãy nghe và hỏi ông bà đang nghĩ gì, lo gì thay vì gạt đi. Nếu kèm buồn kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ hoặc ý nghĩ muốn chết thì cần đưa đi khám.
Trầm cảm ở người già có dễ nhận ra không?
Không dễ, vì nó hay bị nhầm với tuổi già hoặc hiện ra qua mệt mỏi, đau nhức, kém ăn. Buồn gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú, sụt cân, mất ngủ là những dấu hiệu nên đưa ông bà đi gặp bác sĩ.
