Mất việc làm người ta buồn không chỉ vì mất thu nhập, mà vì mất cả một vai trò: không còn là "anh kế toán", "chị trưởng nhóm", không còn chỗ để đi mỗi sáng, không còn ai chờ mình làm xong việc. Cảm giác "mất luôn bản thân" là có thật và rất phổ biến. Nó dịu đi khi ta hiểu công việc từng cho mình những gì ngoài tiền, rồi tìm lại từng thứ ấy ở chỗ khác.
Bài này không bàn chuyện tìm việc mới hay ba mươi ngày đầu nên làm gì; phần kế hoạch đó đã có bài riêng. Ở đây ta nói về nỗi buồn: vì sao nó nặng, nó giống và khác những nỗi buồn khác ra sao, và làm sao để không đánh đồng "mình đang không có việc" với "mình không còn giá trị".
Công việc cho ta nhiều hơn tiền lương
Năm 1933, một nhóm nhà nghiên cứu ở Vienna gồm Marie Jahoda, Paul Lazarsfeld và Hans Zeisel công bố công trình về Marienthal, một thị trấn nhỏ ở Áo nơi gần như cả cộng đồng mất việc sau khi nhà máy dệt đóng cửa. Họ ghi nhận một điều bất ngờ: người ta không chỉ nghèo đi mà còn mất nhịp sống. Đàn ông đi bộ trên phố chậm hơn, nhiều người không còn đeo đồng hồ, thư viện cho mượn miễn phí mà số sách được mượn lại giảm. Có thời gian rảnh, nhưng người ta không dùng được nó.
Mấy chục năm sau, Jahoda tóm lại rằng ngoài tiền lương, công việc còn đem đến những thứ "ngầm" mà ta ít khi để ý cho tới lúc mất:
| Thứ công việc ngầm cho ta | Khi mất việc, ta thấy |
|---|---|
| Khung thời gian trong ngày | Sáng không biết dậy làm gì, ngày dài lê thê |
| Người để gặp ngoài gia đình | Điện thoại im ắng, nhóm chat công ty vắng tên mình |
| Cảm giác góp phần vào việc chung | Thấy mình thừa ra, không ai cần |
| Vị trí, danh xưng | Ngại trả lời câu "dạo này làm ở đâu" |
| Hoạt động đều đặn | Uể oải, làm gì cũng dở dang |
Nhìn vào bảng này, nỗi buồn mất việc không còn là "yếu đuối" hay "làm quá". Một lúc mất năm thứ nâng đỡ, ai cũng chao đảo.
Nỗi buồn mất vai trò trông như thế nào
Người mất việc ít khi nói "tôi buồn". Họ nói "chán", "mệt", "chẳng muốn làm gì". Nỗi buồn này hay đi kèm vài dạng sau:
- Xấu hổ. Nhất là với người đàn ông quen làm trụ cột, hay người từng có chức danh. Có người vẫn mặc áo đi làm rồi ra quán cà phê ngồi cả ngày cho đến giờ về, để nhà và hàng xóm không biết.
- Mất phương hướng. Bao năm câu "mình là ai" được trả lời bằng nghề. Giờ câu trả lời bỏ trống.
- Cáu gắt. Ở nhà nhiều hơn, việc nhỏ cũng thành chuyện. Nỗi buồn ở nam giới đặc biệt hay khoác áo cáu kỉnh.
- So sánh. Đồng nghiệp cũ khoe chuyến công tác, bạn cùng lớp lên chức. Mỗi tấm ảnh như một lời nhắc.
- Lo tiền. Nỗi buồn và nỗi lo quấn vào nhau, khó tách đâu là đâu.
Một tổng hợp lớn của Karsten Paul và Klaus Moser (2009) gộp hàng trăm nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy người thất nghiệp có tỉ lệ vấn đề sức khoẻ tinh thần cao hơn người có việc, và khi có việc trở lại thì tình trạng cải thiện. Nghĩa là phần lớn nỗi buồn này đến từ hoàn cảnh, không đến từ một khiếm khuyết nào trong con người.
Đừng để danh xưng nuốt mất con người
Ở nhiều nơi, câu chào hỏi đầu tiên sau tên là "làm nghề gì". Lâu dần ta ghép mình vào nghề như ghép tên vào họ. Khi nghề rời đi, tưởng như một nửa cái tên cũng mất.
Một cách nghĩ giúp nhiều người: tách "việc mình làm" khỏi "điều mình giỏi" và "điều mình quý". Một người kế toán mất việc vẫn là người cẩn thận, giỏi nhìn ra chỗ vô lý trong những con số, là người con biết lo, người bạn được tin cậy. Những thứ đó không nằm trong hợp đồng lao động, nên không ai cắt được.
Thử viết ra ba cột: những phẩm chất người khác hay nhờ đến mình; những việc ngoài công việc mình làm tốt; những người mình có ý nghĩa với họ. Danh sách thường dài hơn ta tưởng, và nó là bằng chứng rằng mình vẫn còn nguyên, chỉ đang thiếu một chỗ để đứng.
Việc làm được ngay
Những việc dưới đây không giúp tìm việc nhanh hơn, mà giúp nỗi buồn không lan rộng trong lúc chờ.
- Tự dựng lại khung giờ. Dậy cùng một giờ, có một "giờ làm" buổi sáng cho việc tìm hiểu, học hay dọn dẹp. Marienthal cho thấy mất khung giờ là mất cả sức sống.
- Giữ ít nhất một cuộc gặp mỗi tuần với người ngoài gia đình: bạn cũ, đồng nghiệp cũ, nhóm chạy bộ. Không phải để xin việc, chỉ để được là một người giữa những người khác.
- Làm một việc có người cần. Đưa đón con, giúp hàng xóm sửa đồ, phụ một việc thiện nguyện ở phường. Cảm giác được cần là thuốc tốt cho cảm giác thừa ra.
- Chuẩn bị sẵn một câu trả lời ngắn cho câu "dạo này sao rồi": "Mình đang nghỉ giữa hai công việc, đang tìm hướng mới." Có sẵn câu nói giúp bớt chột dạ mỗi lần bị hỏi.
- Tách giờ lo tiền ra khỏi cả ngày. Ngồi tính toán chi tiêu vào một khung giờ cố định, xong thì gấp lại, thay vì để nỗi lo chạy nền suốt ngày.
- Vận động nhẹ mỗi ngày. Đi bộ ba mươi phút buổi sáng vừa có ánh nắng vừa có lý do để ra khỏi nhà.
Nếu bạn là người bên cạnh
Người nhà thường lo nên hỏi nhiều: "nộp hồ sơ chưa", "có chỗ nào gọi chưa". Mỗi câu hỏi như vậy, dù thương, lại là một lần nhắc người kia rằng họ chưa có gì. Hãy hỏi về con người thay vì về hồ sơ: "hôm nay anh thấy thế nào", "đi bộ với em một lát không". Tránh so với người khác, tránh nói "ở nhà sướng thế còn kêu". Nếu người đó là trụ cột lâu nay, hãy cho họ một vai trò thật trong nhà, không phải để lấp chỗ trống, mà vì đó là việc thật sự cần làm.
Với cha mẹ có con lớn vừa mất việc, đừng nhắc chuyện "đã bảo học ngành khác". Người trẻ mất việc đầu tiên thường thấy cả thế giới sụp, và cái họ cần là một chỗ để về không bị chấm điểm.
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn, lo, mất ngủ vài đêm sau khi mất việc là chuyện thường gặp. Nhưng hãy để ý khi: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần; không còn muốn làm gì kể cả những thứ từng thích; ăn ngủ đảo lộn; không tập trung được; thấy mình vô dụng, là gánh nặng cho gia đình; có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân. Lúc đó nên gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Đây không phải là thất bại thêm một lần, mà là chăm sóc sức khoẻ như khi bị đau ở bất cứ đâu khác.
Nếu có ý nghĩ tự tử hay muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115.
Một lưu ý: rượu bia hay được mượn để "quên" chuyện mất việc. Rượu chỉ làm nỗi buồn sâu hơn vào hôm sau, làm giấc ngủ tệ đi, và dễ đẩy người ta vào những lời nói, quyết định đáng tiếc.
Đọc thêm
Công trình Marienthal đã có bản tiếng Anh Marienthal: The Sociography of an Unemployed Community. Muốn hiểu thêm về chuyện con người tìm ý nghĩa ngoài công việc, có thể đọc Đi tìm lẽ sống của Viktor Frankl, một cuốn sách quen thuộc với bạn đọc Việt. Trung tâm dịch vụ việc làm ở các tỉnh thành là nơi hỏi về chế độ trợ cấp thất nghiệp nếu bạn có đóng bảo hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mất việc lại thấy mất luôn bản thân?
Vì công việc không chỉ cho tiền mà còn cho khung giờ mỗi ngày, người để gặp, cảm giác góp phần, danh xưng và hoạt động đều đặn. Mất việc là mất cùng lúc những thứ đó. Cảm giác "không còn là mình" vì vậy rất phổ biến, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Mất việc buồn bao lâu thì hết?
Mỗi người khác nhau, và nỗi buồn thường nhẹ đi rõ khi có lại khung giờ, có người gặp gỡ và có hướng đi. Nếu buồn gần như cả ngày, mỗi ngày, trên hai tuần, kèm mất hứng thú và rối loạn ăn ngủ thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nên nói gì với chồng hoặc vợ vừa mất việc?
Hỏi về con người hơn là về hồ sơ, ví dụ "hôm nay anh thấy thế nào". Tránh so sánh và tránh hỏi dồn chuyện tìm việc. Cho người ấy một vai trò thật trong nhà và giữ những thói quen chung như bữa cơm, đi dạo.
Mất việc có nên giấu gia đình không?
Giấu lâu thường làm nỗi buồn nặng thêm vì phải gồng một mình và sống trong lo sợ bị phát hiện. Không cần kể hết với mọi người, nhưng ít nhất người sống cùng nên biết để cùng tính chuyện chi tiêu và để bạn có chỗ dựa.
