Mất mát mơ hồ là khi người mình thương vẫn còn đó nhưng không còn như trước: cha mẹ mắc chứng sa sút trí tuệ không nhận ra con, người thân đi biệt tăm không tin tức, người bạn đời thay đổi hẳn sau một cơn bệnh. Nhà trị liệu gia đình Pauline Boss đặt tên cho nó là ambiguous loss. Nỗi buồn này khó chịu đặc biệt vì nó không có điểm kết thúc để mà tiếc thương.
Pauline Boss và khái niệm mất mát mơ hồ
Pauline Boss là nhà trị liệu gia đình và giáo sư danh dự Đại học Minnesota (Mỹ). Bà bắt đầu nghiên cứu hiện tượng này từ những năm 1970, khi làm việc với gia đình các phi công mất tích. Năm 1999, bà xuất bản cuốn Ambiguous Loss: Learning to Live with Unresolved Grief, tạm dịch "Mất mát mơ hồ: học cách sống với nỗi đau buồn chưa có lời giải".
Ý tưởng cốt lõi của Boss rất gọn: bình thường, một mất mát có ranh giới rõ — người ra đi, có giấy tờ, có tang lễ, có lời chia buồn. Mất mát mơ hồ thì không có ranh giới ấy. Người ở lại không biết mình đang tiếc thương hay đang chờ đợi. Và vì không biết, họ thường bị kẹt giữa hai trạng thái: lúc hy vọng, lúc buông bỏ, rồi lại hy vọng.
Boss nhấn mạnh một điều rất quan trọng: sự bế tắc ấy không phải do người ở lại yếu đuối hay có vấn đề tâm lý. Nó đến từ chính hoàn cảnh mơ hồ. Bài toán không có lời giải thì người giải không có lỗi.
Hai dạng mất mát mơ hồ
Boss chia mất mát mơ hồ thành hai dạng ngược nhau. Hiểu được mình đang ở dạng nào giúp gọi tên nỗi buồn chính xác hơn.
| Dạng 1: vắng mặt về thể xác, còn trong tâm trí | Dạng 2: có mặt về thể xác, vắng trong tâm trí | |
|---|---|---|
| Hình dung | Người không còn ở đây, nhưng không chắc đã mất | Người vẫn ngồi đó, nhưng "con người cũ" không còn |
| Ví dụ | Người thân mất tích, mất liên lạc nhiều năm; người con bỏ nhà đi; người đi xa không về | Cha mẹ sa sút trí tuệ; người thân sau tai biến, chấn thương sọ não; người nghiện; người thân mắc bệnh tâm thần nặng |
| Câu hỏi day dứt | "Người ấy còn sống không? Có nên chờ nữa không?" | "Người này có còn là mẹ mình không?" |
| Điều làm khó | Không có tang lễ, không được phép thôi chờ | Không ai chia buồn vì người ấy "vẫn còn đó" |
Ngoài hai dạng chính, nhiều người viết sau Boss mở rộng khái niệm sang những tình huống nhẹ hơn nhưng cùng cấu trúc: người bạn đời làm việc xa nhà quanh năm, đứa con trưởng thành cắt liên lạc với cha mẹ, gia đình sau ly hôn mà đứa trẻ vẫn gặp bố mẹ nhưng không còn "nhà" như trước.
Khi cha mẹ không còn nhận ra mình
Ở Việt Nam, dạng mất mát mơ hồ gặp nhiều nhất có lẽ là chăm cha mẹ mắc chứng sa sút trí tuệ. Dân số già đi nhanh, và nhiều gia đình đang sống cảnh này mà chưa có tên gọi cho nỗi buồn của mình.
Ví dụ dựng ra cho dễ hình dung: một người con gái mỗi chiều mang cơm vào cho mẹ. Có hôm mẹ gọi đúng tên, kể chuyện ngày xưa vanh vách. Có hôm mẹ hỏi "cô là ai", rồi giục cô về kẻo tối. Người con gái không thể khóc như khóc người đã mất, vì mẹ vẫn đang ngồi đó ăn cơm. Nhưng cô cũng không thể vui như ngày trước, vì người mẹ từng dạy cô nấu canh chua đã không còn nhớ món canh ấy.
Người chăm sóc trong cảnh này thường mang nhiều cảm xúc lẫn lộn mà họ thấy xấu hổ khi nói ra: thương, giận, mệt, có lúc mong mọi chuyện kết thúc rồi lập tức tự trách vì đã nghĩ vậy. Boss gọi đây là phản ứng bình thường trước một hoàn cảnh bất thường. Cảm giác mâu thuẫn không làm ai thành người con tồi.
Chuyện chăm sóc người già cô đơn, mất bạn đời đã có ở site yeuchieu. Ở đây chỉ bàn phần nỗi buồn của người con, người bạn đời đang nhìn người thân "đi xa dần".
Vì sao mất mát mơ hồ khó đi qua
Không có nghi thức
Với mất mát rõ ràng, có đám tang, có ngày giỗ, có những lời chia buồn. Mất mát mơ hồ không có thứ nào. Không ai mang hoa đến cho người có mẹ không còn nhận ra mình. Không ai đến thắp hương cho người thân mất tích, vì làm thế giống như thừa nhận họ đã chết.
Không được phép buông
Với người thân mất tích, buông bỏ có cảm giác như phản bội. Với người thân sa sút trí tuệ, tiếc thương "con người cũ" có cảm giác như không tôn trọng người đang sống. Vì thế, người ở lại thường dồn nén nỗi buồn của mình.
Kéo dài không có hạn
Một mất mát rõ ràng có điểm bắt đầu. Mất mát mơ hồ có thể kéo dài nhiều năm, và mỗi ngày lại có thêm một mất mát nhỏ: hôm nay mẹ quên tên cháu, tuần sau quên đường về nhà. Nỗi buồn không có dịp lắng xuống.
Cách nghĩ giúp sống cùng sự mơ hồ
Boss không đưa ra cách "chữa" mất mát mơ hồ, vì hoàn cảnh không thay đổi được. Bà đưa ra cách để sống cùng nó. Một ý quan trọng trong sách của bà là lối nghĩ "cả hai cùng đúng" (both/and) thay cho "hoặc thế này hoặc thế kia".
- "Mẹ vẫn ở đây, và mẹ đã đi xa phần nào."
- "Mình vẫn hy vọng anh ấy trở về, và mình vẫn sống tiếp cuộc đời mình."
- "Mình thương bố, và mình mệt mỏi khi chăm bố."
Lối nghĩ này không xoá nỗi buồn, nhưng gỡ cho người ở lại khỏi cái bẫy phải chọn một trong hai, vì cả hai lựa chọn đều sai một phần.
Boss cũng nói nhiều về việc tìm ý nghĩa mới và điều chỉnh vai trò. Người con có mẹ sa sút trí tuệ có thể không còn là "đứa con được mẹ chăm" mà thành "người giữ ký ức cho mẹ". Gia đình người mất tích có thể tìm ý nghĩa trong việc giữ những gì người ấy để lại. Ý nghĩa không đến ngay; nó thường hiện ra chậm, sau nhiều lần thử.
Việc làm được ngay
- Gọi tên nó. Chỉ cần biết có một khái niệm cho nỗi buồn của mình đã giúp nhiều người thấy bớt lạc lõng. Nói với mình: "Đây là mất mát mơ hồ. Mình buồn là đúng."
- Tiếc thương những mất mát nhỏ. Mẹ không còn nấu được món sở trường — được phép buồn riêng cho điều đó, không cần chờ một mất mát "lớn".
- Giữ những khoảnh khắc còn lại. Với người thân sa sút trí tuệ, những lúc họ cười, nắm tay, hát một câu quen vẫn là thật. Ghi lại, chụp lại, kể lại.
- Chia việc chăm sóc. Người chăm sóc chính rất dễ kiệt sức. Việc chia ca, nhờ anh chị em, hỏi về dịch vụ hỗ trợ không phải là bỏ bê.
- Tìm người cùng cảnh. Nhóm gia đình người bệnh ở bệnh viện, câu lạc bộ người chăm sóc, nhóm trực tuyến có kiểm duyệt giúp người ta thấy mình không một mình.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi biết ai đó có người thân sa sút trí tuệ hay mất tích, đừng chờ đến khi "có chuyện" mới hỏi han. Họ đang buồn ngay lúc này. Một câu "dạo này mẹ cậu thế nào, còn cậu thế nào" là đủ. Tránh những câu như "còn may là cụ vẫn còn đó" hay "chắc chắn anh ấy sẽ về" — câu đầu gạt nỗi buồn, câu sau hứa điều không ai hứa được. Đề nghị cụ thể ("thứ Bảy này mình trông bà giúp vài tiếng nhé") giá trị hơn câu "cần gì cứ bảo".
Khi nào cần tìm người giúp
Người sống với mất mát mơ hồ, nhất là người chăm sóc lâu năm, dễ rơi vào kiệt sức và trầm cảm. Nên gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, chuyên gia tâm lý khi thấy buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú với mọi thứ; ăn ngủ thay đổi rõ; thấy mình vô dụng, là gánh nặng; hoặc có ý nghĩ về cái chết, làm hại bản thân. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Pauline Boss, Ambiguous Loss: Learning to Live with Unresolved Grief (1999) — cuốn nền tảng, nhiều câu chuyện gia đình.
- Pauline Boss, Loving Someone Who Has Dementia (2011) — viết riêng cho người chăm người thân sa sút trí tuệ.
- Khoa thần kinh, khoa lão khoa ở các bệnh viện lớn thường có buổi hướng dẫn cho người nhà bệnh nhân sa sút trí tuệ — hỏi tại khoa.
Câu hỏi thường gặp
Mất mát mơ hồ là gì?
Là mất mát không có ranh giới rõ ràng: người thân vắng mặt mà không chắc đã mất, hoặc vẫn có mặt mà tâm trí đã đổi khác. Khái niệm do nhà trị liệu gia đình Pauline Boss đưa ra, phổ biến qua cuốn sách năm 1999 của bà.
Buồn khi cha mẹ bị sa sút trí tuệ có phải là tiếc thương không?
Có. Người con đang tiếc thương con người cũ của cha mẹ, dù cha mẹ vẫn còn sống. Nỗi buồn này thường không được ai chia buồn nên dễ bị dồn nén.
Vì sao chăm người thân bệnh lâu năm lại có lúc thấy giận?
Vì mệt mỏi, bất lực và nỗi buồn chồng lên nhau. Cảm xúc lẫn lộn như thương, giận, mong mọi chuyện kết thúc rồi tự trách là phản ứng phổ biến trước hoàn cảnh khó, không làm ai thành người xấu.
Làm sao sống cùng mất mát không có hồi kết?
Pauline Boss gợi ý lối nghĩ "cả hai cùng đúng": vừa hy vọng vừa sống tiếp, vừa thương vừa mệt. Thêm vào đó là tiếc thương từng mất mát nhỏ, chia sẻ việc chăm sóc và tìm người cùng cảnh.
Khi nào người chăm sóc nên đi gặp chuyên gia?
Khi buồn kéo dài trên hai tuần gần như mỗi ngày, mất ngủ, mất hứng thú, thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; trường hợp có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy hoặc gọi 115.