Nỗi buồn không được thừa nhận là nỗi buồn có thật nhưng người xung quanh không coi là "đủ lý do" để buồn: mất một người yêu mà gia đình không biết, mất người thầy cũ, mất con vật nuôi, mất một mối quan hệ chưa bao giờ được gọi tên. Nhà nghiên cứu Kenneth Doka gọi nó là disenfranchised grief từ năm 1989. Nó không nhẹ hơn nỗi buồn khác; nó chỉ cô đơn hơn, vì người buồn phải giấu.
Khái niệm của Kenneth Doka: nỗi buồn bị "tước quyền"
Kenneth Doka là nhà nghiên cứu về tang thương người Mỹ. Năm 1989 ông biên tập cuốn Disenfranchised Grief: Recognizing Hidden Sorrow, tạm dịch là "nỗi đau buồn bị tước quyền: nhận ra những nỗi buồn ẩn giấu". Chữ disenfranchised vốn dùng cho người bị tước quyền bầu cử. Doka mượn nó để nói một điều đơn giản: mỗi xã hội có một bộ luật ngầm về việc ai được buồn, buồn vì ai, buồn bao lâu và buồn ra sao. Ai nằm ngoài bộ luật đó thì vẫn đau, nhưng không được ai cho phép đau.
Bộ luật ngầm ấy hiện ra rất rõ trong đời thường. Người ta nghỉ việc để chịu tang cha mẹ, nhưng ít công ty nào cho nghỉ vì người bạn thân nhất qua đời. Người ta hỏi han người vợ goá, nhưng hiếm ai nhớ hỏi người con dâu cũ từng chăm bố chồng mười năm. Người ta gửi vòng hoa cho gia đình, nhưng không ai biết gửi gì cho người yêu chưa kịp ra mắt nhà nhau.
Những dạng nỗi buồn hay bị gạt đi
Doka và những người viết sau ông chia nỗi buồn không được thừa nhận thành vài nhóm. Bảng dưới đây gom lại các nhóm chính, kèm ví dụ quen với đời sống Việt Nam.
| Điều gì không được thừa nhận | Ví dụ | Câu người ngoài hay nói |
|---|---|---|
| Mối quan hệ | Người yêu bí mật, bạn thân, người yêu cũ, đồng nghiệp gắn bó, thầy cô, người giúp việc lâu năm | "Có phải người nhà đâu mà buồn" |
| Bản thân sự mất mát | Sẩy thai, mất thú cưng, mất ngôi nhà, mất công việc mình yêu, mất khả năng vận động | "Có gì đâu, rồi lại có" |
| Người đang buồn | Trẻ nhỏ, người già lẫn, người khuyết tật trí tuệ — bị cho là "không hiểu gì đâu" | "Nó còn bé, biết gì" |
| Hoàn cảnh mất | Mất vì nghiện, vì một bệnh bị kỳ thị, vì tai nạn mà người mất có lỗi | "Tại nó cả thôi" — rồi không ai dám nhắc |
| Cách buồn | Người không khóc, người buồn lâu hơn "mức cho phép", người buồn bằng cách làm việc liên tục | "Sao chẳng thấy nó buồn gì cả" |
Hai nhóm sau cùng ít được nhắc nhưng rất phổ biến. Có người buồn bằng nước mắt, có người buồn bằng im lặng, có người dọn nhà suốt một tuần. Khi cách buồn của mình không giống khuôn mẫu, người ta dễ bị nghi là "lạnh lùng" hoặc ngược lại là "làm quá".
Mất thú cưng là một ví dụ điển hình của nhóm thứ hai, và site yeuquy trong hệ đã có bài riêng. Ở đây chỉ cần nói: con chó già ngủ dưới chân giường suốt mười hai năm là một phần ngày sống của ai đó. Buồn khi nó ra đi là chuyện bình thường.
Vì sao không được thừa nhận lại làm nỗi buồn nặng hơn
Nỗi buồn tự nó đã mệt. Khi phải giấu, nó cộng thêm ba gánh nữa.
Không có chỗ để buồn
Phong tục quanh mất mát — đám tang, ngày giỗ, lời chia buồn, mâm cơm có thêm một cái bát — vừa là nghi thức vừa là chỗ dựa. Chúng cho người buồn một khoảng thời gian chính thức để không phải "bình thường". Người buồn không được thừa nhận đứng ngoài tất cả những thứ đó. Họ đi làm như chưa có gì, ăn cơm như chưa có gì, trong khi bên trong vừa mất một mảnh.
Không có người để kể
Nói ra giúp nỗi buồn có hình dạng. Nhưng nếu mỗi lần thử nói lại nhận về một câu "có gì đâu", người ta sẽ thôi nói. Nỗi buồn khi đó không mất đi mà chỉ chuyển vào trong, và người buồn bắt đầu nghi ngờ chính mình: "Hay là mình yếu thật?"
Thêm lớp xấu hổ
Đây là gánh nặng nhất. Người buồn vì mất người yêu bí mật, vì sẩy thai sớm, vì một con mèo, thường không chỉ buồn mà còn thấy mình "không có quyền buồn". Xấu hổ làm nỗi buồn khó gọi tên hơn, và nỗi buồn không gọi tên được thì khó đi qua hơn.
Các tổ chức như NHS (Anh) hay Mayo Clinic khi viết về đau buồn đều nhấn mạnh một điểm chung: được người khác công nhận và nâng đỡ là một trong những yếu tố giúp người ta thích nghi với mất mát. Nỗi buồn không được thừa nhận bị thiếu đúng yếu tố đó.
Ai là người "ban phép" cho nỗi buồn
Ở Việt Nam, câu hỏi "ai được buồn" thường gắn với thứ bậc gia đình. Con cái, vợ chồng, cha mẹ là người chịu tang chính. Họ hàng xa được buồn vừa phải. Người ngoài họ thì "đến thắp nén hương là quý rồi". Thứ bậc này có lý của nó: nó giúp tổ chức việc tang, phân chia trách nhiệm. Nhưng nó không đo được độ gắn bó thật.
Một ví dụ dựng ra để dễ hình dung: một cô sinh viên ở trọ bốn năm trong nhà bà cụ chủ trọ. Bà nấu thêm phần cơm cho cô mỗi khi cô ôn thi, đưa cô chìa khoá khi cô về muộn. Bà mất, con cháu từ xa về lo tang lễ. Cô đứng cuối hàng người viếng, không biết mình là ai trong cái đám tang đó. Sau tang lễ, cô trở lại phòng trọ, căn bếp tắt đèn. Nỗi buồn của cô là thật, nhưng không ai trong họ hàng biết cô tồn tại.
Điều cần nhớ ở đây không phải là trách gia đình kia. Điều cần nhớ là: mức độ gắn bó mới quyết định độ sâu của nỗi buồn, không phải tên gọi của mối quan hệ.
Việc làm được ngay khi nỗi buồn của mình bị gạt đi
- Tự gọi tên nó. Nói thành lời, dù chỉ với mình: "Mình đang buồn vì mất người này. Mình được buồn." Câu này nghe đơn giản nhưng là bước đầu tiên để thôi tự trách.
- Tìm một người hiểu được. Không cần cả thế giới công nhận. Một người bạn từng biết mối quan hệ đó, một người cũng gắn bó với người đã mất, hay một người từng trải qua mất mát tương tự là đủ.
- Tự làm một nghi thức nhỏ. Khi không được đứng trong nghi thức chung, có thể tự làm cho riêng mình: đến nơi hai người hay ngồi, nấu món người ấy thích, cất một kỷ vật vào chỗ trang trọng. Nghi thức không cần ai chứng kiến mới có tác dụng.
- Đừng tranh luận với người gạt đi. Nếu ai đó nói "có gì đâu mà buồn", không nhất thiết phải chứng minh nỗi buồn của mình đủ nặng. Có thể chỉ nói: "Với mình thì có." Rồi chuyển sang người khác để chia sẻ.
- Cho phép nỗi buồn có thời gian. Không có hạn chót cho nỗi buồn. Người khác quên nhanh không có nghĩa mình phải quên nhanh.
Nếu bạn là người bên cạnh
Phần lớn chúng ta từng một lần nói "có gì đâu mà buồn" mà không biết mình vừa đóng một cánh cửa. Muốn mở lại cánh cửa đó không khó:
- Hỏi thay vì đoán. "Người ấy với bạn thân lắm phải không?" mở ra nhiều hơn mọi lời an ủi soạn sẵn.
- Gọi đúng tên mất mát. "Mình biết bạn quý cô giáo ấy lắm" tốt hơn "chuyện buồn của bạn".
- Đừng so sánh. Câu "còn may là không phải người nhà" có ý tốt nhưng làm người nghe thấy nỗi buồn của mình bị chấm điểm thấp.
- Nhớ những ngày khó. Ngày sinh nhật người đã mất, ngày kỷ niệm, ngày đầu tiên đi qua con đường quen — một tin nhắn ngắn ngày hôm ấy có giá trị hơn nhiều lời hứa.
- Để họ có mặt. Nếu bạn là gia đình người đã mất và biết có người gắn bó thầm lặng, hãy mời họ đến thắp hương, cho họ một chỗ đứng. Một lời mời có thể là điều họ nhớ cả đời.
Khi nào cần tìm người giúp
Nỗi buồn không được thừa nhận vẫn là nỗi buồn bình thường, và đa số người ta đi qua được theo thời gian. Nhưng vì phải giấu, nó dễ kéo dài và dễ lặng lẽ trở nặng. Nên tìm đến bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, hay một chuyên gia tâm lý khi:
- Buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần.
- Không còn hứng thú với những việc trước đây thích.
- Ăn, ngủ, học, làm việc bị ảnh hưởng rõ rệt.
- Thấy mình vô dụng, là gánh nặng, hoặc tự trách liên tục.
- Có ý nghĩ về cái chết hay làm hại bản thân.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115. Đi khám không phải vì nỗi buồn của bạn "bất thường", mà vì bạn xứng đáng được giúp, nhất là khi xung quanh chưa ai giúp.
Đọc thêm và tìm giúp ở đâu
- Kenneth J. Doka (biên tập), Disenfranchised Grief: Recognizing Hidden Sorrow (1989) — cuốn đặt tên cho khái niệm, viết cho người làm nghề hỗ trợ nhưng đọc được.
- Trang thông tin về đau buồn của NHS và Mayo Clinic — ngắn, dễ đọc, có phần dấu hiệu cần hỗ trợ.
- Khoa tâm lý lâm sàng hoặc khoa tâm thần của các bệnh viện đa khoa, bệnh viện tâm thần tuyến tỉnh, và phòng tư vấn tâm lý của các trường đại học là những nơi có thể bắt đầu.
Bài này nói về nỗi buồn bị gạt đi. Còn nỗi đau mất cha mẹ, mất người thân đột ngột hay các nghi thức tang lễ đã có ở site duongdau trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Nỗi buồn không được thừa nhận là gì?
Đó là nỗi buồn vì một mất mát mà xã hội xung quanh không coi là đáng buồn, hoặc không coi người đó có quyền buồn. Khái niệm do Kenneth Doka đặt ra năm 1989. Ví dụ quen thuộc là mất người yêu bí mật, mất người thầy cũ, sẩy thai sớm, mất thú cưng.
Buồn vì người không phải người thân có bình thường không?
Hoàn toàn bình thường. Độ sâu của nỗi buồn đi theo mức độ gắn bó, không đi theo quan hệ huyết thống. Một người bạn, người hàng xóm hay cô giáo có thể là một phần lớn trong đời ai đó.
Nên nói gì khi ai đó bảo "có gì đâu mà buồn"?
Không cần tranh cãi hay chứng minh. Có thể nói ngắn gọn "Với mình thì có" rồi tìm một người khác hiểu được để chia sẻ. Sự công nhận của một người phù hợp có giá trị hơn việc thuyết phục người không hiểu.
Vì sao nỗi buồn phải giấu lại lâu nguôi hơn?
Vì người buồn thiếu những thứ thường giúp đi qua mất mát: nghi thức, thời gian được nghỉ, người hỏi han. Họ còn phải mang thêm cảm giác xấu hổ vì "không có quyền buồn", khiến nỗi buồn khó gọi tên và khó chia sẻ.
Khi nào nên đi gặp chuyên gia?
Khi buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú, ảnh hưởng ăn ngủ, học hành, công việc, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó nên gặp bác sĩ, khoa tâm lý hay chuyên gia tâm lý; nếu có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.