Thi trượt rồi thấy buồn là phản ứng bình thường, đáng được cho phép. Nỗi buồn ấy là tiếng của một mong đợi vừa vỡ, không phải bằng chứng rằng bạn kém cỏi. Điều làm người ta đau lâu thường không phải chính cái kết quả, mà là giọng tự chê bai đi kèm: "mình dốt", "mình làm khổ cả nhà". Tách được hai thứ đó ra là đã nhẹ đi một nửa.
Bài này bàn về phần cảm xúc của việc thi trượt: vì sao nó đau, buồn và xấu hổ khác nhau ra sao, nên ở với nỗi buồn thế nào cho lành. Còn chuyện chọn nguyện vọng khác, đường học khác thì đã có bài riêng về kế hoạch hành động; ở đây ta chỉ nói chuyện trong lòng.
Vì sao thi trượt lại buồn đến thế
Một kỳ thi không chỉ là mấy tiếng ngồi trong phòng. Nó là cả năm học thêm, những buổi tối bỏ ngang chương trình yêu thích, những bữa cơm cả nhà nói nhỏ để mình ôn bài. Khi kết quả không như mong muốn, cái mất đi không chỉ là một con điểm. Đó là một tương lai đã tưởng tượng sẵn: ngôi trường ấy, thành phố ấy, bộ đồng phục ấy. Tâm lý học gọi đây là mất đi một kỳ vọng, và não phản ứng với nó gần giống với một mất mát thật.
Nỗi buồn ở đây có việc của nó. Các nhà nghiên cứu cảm xúc như Randolph Nesse cho rằng buồn xuất hiện khi một nỗ lực không đem lại kết quả, để ta chậm lại, thôi đổ sức vào một hướng đã đóng, và nhìn lại. Nó làm ta ngồi yên, ít muốn ra ngoài, nghĩ nhiều. Nghe thì khó chịu, nhưng chính khoảng chậm lại ấy là lúc người ta sắp xếp lại mình.
Ở Việt Nam, thi cử còn mang thêm sức nặng gia đình. Câu hỏi "thi được bao nhiêu điểm" vang lên ở mọi đám giỗ, mọi cuộc gọi của họ hàng. Thế nên nỗi buồn thi trượt hiếm khi là nỗi buồn của riêng một người. Nó dính với cảm giác có lỗi với bố mẹ, ngại gặp hàng xóm, sợ bị so với con nhà người ta.
Buồn khác xấu hổ: chỗ cần tách ra
Nhà tâm lý học June Tangney, người nghiên cứu nhiều năm về cảm giác tội lỗi và xấu hổ, chỉ ra một khác biệt rất hữu ích. Cảm giác có lỗi nói: "mình đã làm một việc chưa tốt". Còn xấu hổ nói: "mình là một người tồi". Câu đầu nhắm vào hành động, nên còn đường sửa. Câu sau nhắm vào con người, nên chỉ còn đường trốn.
| Buồn lành | Tự chê bai | |
|---|---|---|
| Câu nói trong đầu | "Mình tiếc quá, mình đã rất muốn đỗ." | "Mình vô dụng, đáng ra không nên sinh ra." |
| Nhắm vào | Sự việc, mong đợi | Con người mình |
| Kéo theo | Muốn nghỉ, muốn được an ủi, rồi nhìn lại | Muốn trốn, giấu, cắt liên lạc |
| Sau vài tuần | Nhạt dần, nghĩ đến bước tiếp | Không nhạt, lan sang chuyện khác |
Cho phép mình buồn không có nghĩa là cho phép mình tự mắng. Hai việc thường đi chung nên người ta tưởng là một. Thử để ý xem câu trong đầu mình đang thuộc cột nào. Chỉ riêng việc nhận ra "à, đây là giọng tự chê" đã giúp nó bớt giống sự thật.
Tự tử tế với mình có làm mình lười đi không
Nhiều người sợ rằng nếu không tự mắng thì sẽ không cố gắng nữa. Nghiên cứu lại cho thấy điều ngược lại. Juliana Breines và Serena Chen (Đại học California, Berkeley) công bố năm 2012 một loạt thí nghiệm: sinh viên làm bài kiểm tra khó rồi bị cho điểm thấp. Nhóm được gợi ý nhìn thất bại bằng sự cảm thông với chính mình đã dành thời gian ôn lại lâu hơn nhóm được khuyên chỉ cần nghĩ mình giỏi. Tự tử tế không làm người ta buông, mà làm người ta đủ an toàn để nhìn thẳng vào lỗi.
Những câu nghĩ hay gặp sau khi trượt
Người vừa thi trượt hay rơi vào vài lối nghĩ quen thuộc. Biết trước tên chúng thì dễ nhận ra hơn khi chúng tới.
- "Thế là hết." Một kết quả được đọc như một bản án cho cả đời. Thực tế, rất nhiều người đi đường vòng rồi vẫn tới nơi, hoặc tới một nơi hợp hơn.
- "Ai cũng đỗ trừ mình." Mạng xã hội những ngày công bố điểm toàn ảnh khoe giấy báo, người trượt thì im lặng. Cái mình thấy là một phần rất lệch của bức tranh.
- "Bố mẹ sẽ không bao giờ tha thứ." Cơn giận đầu tiên của bố mẹ thường là nỗi lo khoác áo khác. Phần lớn gia đình qua vài ngày đầu sẽ dịu lại.
- "Lẽ ra mình phải..." Nhìn lại để rút kinh nghiệm thì có ích. Nhưng lặp đi lặp lại cùng một câu "lẽ ra" suốt nhiều ngày thì không còn là rút kinh nghiệm nữa.
Ở với nỗi buồn thế nào cho lành
Không có cách nào xoá nỗi buồn trong một đêm, và cũng không nên cố. Nhưng có những việc giúp nỗi buồn đi đúng đường của nó, thay vì bị nén lại hay bị thổi phồng lên.
Việc làm được ngay
- Cho mình một khoảng buồn có giới hạn. Ví dụ: hai ngày đầu không bắt mình phải lên kế hoạch gì. Được khóc, được ngủ, được ăn món mình thích. Sau đó mới tính tiếp.
- Nói thành lời một câu thật. "Con buồn vì con đã rất muốn đỗ" dễ nói hơn và đúng hơn "con xin lỗi vì con kém". Câu đầu mời người khác an ủi, câu sau mời người khác trách.
- Tạm rời các nhóm bàn điểm. Tắt thông báo vài ngày không phải là trốn tránh, chỉ là bớt đổ thêm muối vào chỗ đau.
- Viết riêng hai danh sách. Một bên là những gì nằm trong tay mình (cách ôn, sức khoẻ, thời gian), một bên là những gì không (đề khó, điểm chuẩn, may rủi). Nhiều người tự trách cả những thứ chưa bao giờ nằm trong tay họ.
- Giữ nhịp ăn ngủ. Sau một cú sốc, người ta hay thức khuya lướt điện thoại. Thiếu ngủ làm mọi ý nghĩ tối đi thêm một tông.
- Hỏi mình câu này: "Nếu đứa bạn thân của mình trượt, mình sẽ nói gì với nó?" Rồi thử nói đúng câu đó với chính mình.
Nếu bạn là người bên cạnh
Bố mẹ, anh chị, bạn bè thường muốn giúp bằng cách phân tích ngay: sai ở đâu, giờ làm gì. Những ngày đầu, người trượt thi chưa cần lời giải, họ cần được thấy rằng mình vẫn được thương. Một câu như "bố mẹ biết con đã cố" hay "buồn là phải, cứ buồn đi, mình tính sau" có sức nặng hơn mọi bài giảng. Tránh so sánh với anh chị em hay con nhà hàng xóm, tránh nhắc tiền học thêm, tránh nói "đã bảo rồi mà". Nếu bản thân bạn cũng đang thất vọng, đó là chuyện thật, nhưng hãy để nó cho một cuộc nói chuyện khác, với người lớn khác.
Khi nào nỗi buồn cần được để ý hơn
Phần lớn nỗi buồn sau thi trượt nhạt dần trong vài tuần, nhất là khi đã có hướng đi tiếp. Nhưng với một số bạn, nhất là tuổi mới lớn vốn đã chịu nhiều áp lực, nó có thể nặng hơn một nỗi buồn thông thường.
Hãy tìm người giúp nếu thấy những dấu hiệu sau: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần; không còn hứng thú với cả những thứ trước đây rất thích; ăn, ngủ thay đổi rõ rệt; không tập trung học hay làm được gì; thấy mình vô dụng, là gánh nặng; có ý nghĩ chết hay muốn làm hại bản thân. Khi đó nên nói với bố mẹ, thầy cô, và gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Phòng tư vấn tâm lý học đường ở nhiều trường cũng là nơi bắt đầu được.
Nếu có ý nghĩ tự tử hay muốn làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115. Không có kỳ thi nào đáng bằng một con người.
Nhìn lại sau một thời gian
Hỏi những người đã đi qua một lần thi trượt, nhiều người nhớ rõ cảm giác ngày nhận kết quả, nhưng ít ai còn nhớ con điểm cụ thể. Điều họ nhớ lâu hơn lại là ai đã ở bên họ lúc ấy, và họ đã nói với chính mình những câu gì. Đó là phần mình có thể chọn.
Muốn đọc thêm, cuốn Self-Compassion của Kristin Neff (2011) giải thích kỹ vì sao tử tế với mình giúp người ta đứng dậy nhanh hơn. Các phòng tư vấn tâm lý ở trường đại học, trường trung học phổ thông và các bệnh viện có khoa tâm lý là nơi có thể tìm đến khi muốn nói chuyện với người có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Thi trượt buồn bao lâu là bình thường?
Không có con số chuẩn cho mọi người. Thường thì cảm giác nặng nề nhất rơi vào vài ngày đầu, rồi nhạt dần trong vài tuần khi đã có hướng đi tiếp. Nếu buồn gần như cả ngày, mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần và ảnh hưởng ăn ngủ, học hành thì nên tìm người có chuyên môn.
Thi trượt có phải vì mình kém không?
Một kết quả thi phụ thuộc nhiều thứ: cách ôn, sức khoẻ hôm thi, độ khó của đề, điểm chuẩn năm đó, cả may rủi. Nó đo một phần năng lực trong một buổi, không đo giá trị của một con người. Tách việc "kết quả chưa tốt" khỏi câu "mình là người kém" là bước quan trọng nhất.
Làm sao để bớt tự trách sau khi thi trượt?
Thử để ý câu trong đầu mình đang nhắm vào hành động hay nhắm vào con người mình. Rồi hỏi: nếu bạn thân trượt, mình sẽ nói gì với bạn ấy, và nói đúng câu đó với mình. Viết riêng những thứ nằm trong tay và ngoài tay mình cũng giúp thôi gánh những lỗi không phải của mình.
Bố mẹ nên nói gì khi con thi trượt?
Những ngày đầu, con cần được thấy mình vẫn được thương hơn là nghe phân tích. Một câu như "bố mẹ biết con đã cố, buồn thì cứ buồn, mình tính sau" là đủ. Tránh so sánh, tránh nhắc chuyện tiền bạc hay "đã bảo rồi".
Thi trượt có nên giấu bạn bè không?
Không bắt buộc phải kể với ai, nhưng giấu hoàn toàn thường làm nỗi buồn nặng thêm vì phải gồng một mình. Chọn một hai người tin cậy để kể là đủ. Tạm rời các nhóm bàn điểm vài ngày cũng là cách tự giữ mình hợp lý.
