Nỗi buồn trong thơ Bà Huyện Thanh Quan là nỗi buồn hoài cổ: nhớ về một thời đã qua, thương nước nhớ nhà, và cô đơn trước cảnh rộng lớn lúc chiều tà. Bài Qua đèo Ngang là ví dụ tiêu biểu nhất: cảnh đèo heo hút lúc bóng xế, tiếng chim cuốc, chim đa đa gợi "nước" và "nhà", rồi khép lại bằng câu "Một mảnh tình riêng ta với ta". Thơ bà buồn mà trang nhã, kín đáo, rất khác giọng Hồ Xuân Hương cùng thời.
Bà Huyện Thanh Quan là ai
Bà tên thật là Nguyễn Thị Hinh, người phường Nghi Tàm, ven hồ Tây, kinh thành Thăng Long xưa (nay thuộc Hà Nội). Bà sống vào khoảng nửa đầu thế kỷ 19, dưới triều Nguyễn; năm sinh, năm mất chính xác không rõ. Danh xưng "Bà Huyện Thanh Quan" lấy theo chức quan của chồng: ông Lưu Nguyên Uẩn từng làm quan cai quản đất Thanh Quan, vùng nay thuộc khu vực Thái Bình cũ. Theo nhiều tài liệu, bà được vua Minh Mạng mời vào kinh đô Huế giữ chức Cung trung giáo tập, dạy học cho cung nữ và các công chúa.
Thơ của bà còn lại rất ít, chỉ vài bài thơ Nôm theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, nổi tiếng nhất là Qua đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ, Chiều hôm nhớ nhà và Qua chùa Trấn Bắc. Ít mà bài nào cũng chuẩn mực, trau chuốt, đủ để bà có chỗ đứng riêng trong văn học trung đại.
Qua đèo Ngang: bức tranh buồn tám câu
Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, ranh giới giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình xưa (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Trên đường từ Bắc vào kinh đô Huế, bà đi qua đây và viết:
Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá lá chen hoa.
Lom khom dưới núi tiều vài chú,
Lác đác bên sông chợ mấy nhà.
Thời điểm: bóng xế tà
Câu đầu đặt ngay thời gian là chiều tà, khoảnh khắc trong thơ cổ gắn với nỗi buồn, nỗi nhớ, cảm giác một ngày (và một thời) sắp hết. Người đọc chưa biết gì về tâm trạng tác giả, nhưng đã cảm thấy nặng.
Cảnh: đông mà vắng
Câu thứ hai có nhiều thứ — cỏ, cây, đá, lá, hoa — nhưng chữ "chen" cho thấy chúng mọc um tùm, hoang dã, không có bàn tay người chăm sóc. Hai câu thực có con người, nhưng ít ỏi: "vài chú" tiều phu "lom khom", "mấy nhà" chợ "lác đác". Phép đảo ngữ đặt từ láy lên đầu câu khiến cái nhỏ bé, thưa thớt nổi bật. Cảnh càng rộng, người càng ít, lòng người nhìn càng cô đơn.
Tiếng chim và hai chữ "nước", "nhà"
Hai câu luận chuyển từ cảnh sang tình:
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
Chim cuốc kêu nghe như "quốc quốc", mà "quốc" là nước. Chim đa đa kêu nghe như "gia gia", mà "gia" là nhà. Bà Huyện Thanh Quan dùng lối chơi chữ đồng âm để biến tiếng chim thành tiếng lòng: nhớ nước, thương nhà. Ở đây tả cảnh ngụ tình đạt tới mức tinh tế — không phải người buồn rồi nghe chim cũng buồn, mà tiếng chim tự nó đã nói ra nỗi buồn.
"Nhớ nước" nhớ gì? Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là nỗi nhớ về triều Lê và kinh thành Thăng Long của một người sinh ra ở đất cũ, nay phải vào kinh đô mới làm việc cho triều đại mới. Cách hiểu khác nhẹ hơn: đơn giản là nỗi nhớ quê nhà của người đi xa. Cả hai cách hiểu đều có chỗ đứng, và chính sự mơ hồ ấy làm câu thơ rộng ra.
"Một mảnh tình riêng ta với ta"
Dừng chân đứng lại trời non nước,
Một mảnh tình riêng ta với ta.
Hai câu kết đặt một con người nhỏ bé giữa ba thứ mênh mông: trời, non, nước. Rồi khép lại ở "mảnh tình riêng" — chút lòng riêng nhỏ nhoi — và "ta với ta". Không có ai để chia sẻ. Người nói chuyện với chính mình. Nhiều nhà phê bình coi đây là một trong những câu kết cô đơn nhất của thơ trung đại Việt Nam.
Đáng chú ý là nỗi cô đơn ấy được nói rất điềm tĩnh. Không có tiếng kêu than, không có nước mắt. Chỉ có một người dừng chân đứng lại. Đó là phong cách của Bà Huyện Thanh Quan: buồn mà trang nghiêm, buồn mà giữ được dáng đứng.
Hoài cổ là gì, khác hoài niệm thế nào
"Hoài cổ" là nhớ về cái cổ xưa, về một thời đại, một triều đại đã qua — thường gắn với cảm thức về sự đổi thay của lịch sử, "vật đổi sao dời". Nó khác với nỗi nhớ những kỷ niệm riêng của đời mình, thứ ta thường gọi là hoài niệm.
| Bài thơ | Cảnh | Nỗi buồn hoài cổ |
|---|---|---|
| Qua đèo Ngang | Đèo vắng lúc chiều tà | Nhớ nước, thương nhà, cô đơn |
| Thăng Long thành hoài cổ | Kinh thành cũ | Đổi thay của cảnh xưa, "lối xưa xe ngựa hồn thu thảo" |
| Chiều hôm nhớ nhà | Hoàng hôn trên đường xa | Nỗi nhớ nhà của người lữ khách |
| Qua chùa Trấn Bắc | Ngôi chùa bên hồ Tây | Tiếc thương cảnh cũ triều xưa |
Trong Thăng Long thành hoài cổ, câu "Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo, / Nền cũ lâu đài bóng tịch dương" đặt cạnh nhau cái huy hoàng đã mất (xe ngựa, lâu đài) và cái hiện tại tàn tạ (cỏ thu, bóng chiều). Cũng như ở đèo Ngang, thời gian là buổi chiều, mùa là mùa thu.
Đặt cạnh Hồ Xuân Hương
Hai nữ sĩ cùng sống trong khoảng thời gian gần nhau, cùng viết thơ Nôm, nhưng nỗi buồn mang hai khuôn mặt khác hẳn. Hồ Xuân Hương buồn vì thân phận riêng, và nói ra bằng giọng sắc, cợt, có lúc phẫn nộ. Bà Huyện Thanh Quan buồn vì thời thế, vì nước non, và nói bằng giọng trang nhã, điển cố, gần thơ Đường. Một người phá cách, một người chuẩn mực. Đọc cả hai cho thấy văn học trung đại Việt Nam không có một kiểu "phụ nữ buồn" duy nhất.
Đọc Qua đèo Ngang thế nào hôm nay
- Đọc trong một buổi chiều. Thơ của bà gắn với hoàng hôn; đọc lúc chiều xuống giúp cảm nhận đúng nhịp.
- Để ý cấu trúc Đường luật. Đề – thực – luận – kết, đối chỉnh ở hai cặp giữa (lom khom / lác đác, nhớ nước / thương nhà). Thấy được cấu trúc là thấy được tay nghề.
- Đến tận nơi. Đèo Ngang hôm nay có hầm đường bộ xuyên qua, nhưng đường đèo cũ và di tích Hoành Sơn quan vẫn còn. Đứng ở đó lúc chiều tà, nhiều người hiểu câu "Dừng chân đứng lại trời non nước" theo một cách khác.
- Nghĩ về "ta với ta". Có những nỗi buồn không chia được với ai, và điều đó không sai. Thơ của bà cho thấy một người có thể ở một mình với nỗi buồn mà vẫn giữ được sự điềm tĩnh. Nhưng nếu nỗi cô đơn ấy kéo dài, nặng dần, thì đừng giữ mãi "ta với ta"; hãy tìm một người để kể.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các tuyển tập thơ Nôm trung đại có chú giải, và các bài bình của Xuân Diệu, Hoài Thanh về Qua đèo Ngang.
Câu hỏi thường gặp
Bà Huyện Thanh Quan tên thật là gì?
Bà tên thật là Nguyễn Thị Hinh, người phường Nghi Tàm, Thăng Long. Danh xưng "Bà Huyện Thanh Quan" lấy theo chức quan của chồng, ông Lưu Nguyên Uẩn. Năm sinh, năm mất của bà không rõ.
Qua đèo Ngang thể hiện tâm trạng gì?
Bài thơ thể hiện nỗi buồn cô đơn, nhớ nước thương nhà của người lữ khách dừng chân ở đèo Ngang lúc chiều tà. Câu kết "Một mảnh tình riêng ta với ta" cho thấy nỗi buồn không có ai chia sẻ.
"Con quốc quốc", "cái gia gia" nghĩa là gì?
Đó là tiếng chim cuốc và chim đa đa. Tác giả chơi chữ đồng âm: "quốc" là nước, "gia" là nhà, nên tiếng chim thành tiếng lòng nhớ nước, thương nhà.
Đèo Ngang ở đâu?
Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, ranh giới giữa Hà Tĩnh và vùng Quảng Bình xưa, nay thuộc tỉnh Quảng Trị. Đây là cửa ngõ trên đường bộ Bắc – Nam từ xưa.
Hoài cổ là gì?
Hoài cổ là nỗi nhớ về cái xưa cũ, về một thời đại hay triều đại đã qua, gắn với cảm thức đổi thay của lịch sử. Nó khác hoài niệm là nỗi nhớ những kỷ niệm riêng của đời mình.
