Hồ Xuân Hương nổi tiếng với thơ Nôm táo bạo, tinh nghịch, nhưng dưới tiếng cười ấy là nỗi buồn thân phận của một người phụ nữ tài hoa mà duyên phận lận đận: làm lẽ, goá chồng, cô đơn giữa xã hội trọng nam. Rõ nhất là chùm thơ Tự tình và bài Làm lẽ, nơi bà nói thẳng nỗi cô quạnh. Đọc Hồ Xuân Hương mà chỉ thấy cười là mới đọc được nửa.
Một người được biết nhiều mà hiểu ít
Hồ Xuân Hương sống vào khoảng cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Tiểu sử của bà đến nay vẫn còn nhiều điểm chưa rõ: năm sinh, năm mất, quê quán chính xác đều có nhiều thuyết khác nhau. Theo truyền tụng và một số tài liệu, bà có hai đời chồng, đều làm lẽ, và cả hai cuộc hôn nhân đều ngắn ngủi. Xuân Diệu gọi bà là "Bà chúa thơ Nôm", danh hiệu đến nay vẫn được dùng rộng rãi.
Một vấn đề lớn khác là văn bản. Nhiều bài thơ được truyền miệng dưới tên Hồ Xuân Hương, nhưng các nhà nghiên cứu không thống nhất bài nào chắc chắn của bà, bài nào có thể là người đời sau viết theo phong cách ấy. Tập Lưu Hương ký, được công bố năm 1964, gồm thơ chữ Hán và chữ Nôm, cho thấy thêm một Hồ Xuân Hương trầm lắng, giao du với văn nhân thời đó. Khi đọc, nên nhớ rằng "thơ Hồ Xuân Hương" là một khối văn bản có phần còn tranh cãi.
Tiếng cười ở bề mặt
Phần lớn người đọc biết Hồ Xuân Hương qua những bài thơ nhiều nghĩa, vịnh vật mà ẩn ý, châm chọc thói đạo đức giả của nhà nho, của kẻ tu hành không giữ giới, của những "quân tử" chỉ được cái danh. Giọng thơ sắc, cợt, dùng từ Nôm rất "đắt", vần hiểm.
Nhưng tiếng cười ấy không phải tiếng cười vô tư. Nó là tiếng cười của người đứng ở vị trí thấp — một phụ nữ, một người làm lẽ — nhìn lên trật tự xã hội và chỉ ra chỗ lố bịch của nó. Cười, trong trường hợp này, là cách tự vệ và cách phản kháng. Và nơi nào có phản kháng, nơi đó có một nỗi đau bên dưới.
Nỗi buồn trong Tự tình
Chùm ba bài Tự tình (tự nói về tình cảnh mình) là nơi Hồ Xuân Hương ít cười nhất. Bài thứ hai, có trong sách giáo khoa, mở đầu:
Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn,
Trơ cái hồng nhan với nước non.
Thời gian là đêm khuya, âm thanh là tiếng trống canh "dồn" như thúc giục, như thời gian trôi gấp. Giữa không gian ấy, "cái hồng nhan" — nhan sắc, thân phận người phụ nữ — bị đặt "trơ" ra trước nước non. Chữ "trơ" vừa là trơ trọi, vừa là trơ lì, chai sạn. Chữ "cái" đứng trước "hồng nhan" làm nhan sắc thành một vật nhỏ bé, rẻ rúng. Hai câu thơ chứa cả nỗi cô đơn lẫn sự tự giễu.
Bài thơ có câu "Chén rượu hương đưa say lại tỉnh": mượn rượu để quên mà say rồi vẫn tỉnh, và tỉnh lại càng buồn hơn. Chính câu thơ đã cho thấy điều ngày nay y học nói rõ: rượu không làm vơi nỗi buồn, mà làm nó nặng thêm khi men tan. Bài kết bằng hai câu:
Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại,
Mảnh tình san sẻ tí con con.
Mùa xuân của đất trời đi rồi lại về, nhưng tuổi xuân của người thì không. Và "mảnh tình" vốn đã nhỏ còn phải "san sẻ" — một cách nói đau đớn về cảnh làm lẽ — để chỉ còn "tí con con". Cách nói láy, nhỏ dần (mảnh → tí → con con) như nỗi buồn bị bào mòn tới tận cùng.
Làm lẽ: nỗi buồn gọi đúng tên
Nếu Tự tình buồn một cách kín đáo, thì bài thơ quen gọi là Làm lẽ (hay Lấy chồng chung) nói thẳng không kiêng nể:
Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng,
Chém cha cái kiếp lấy chồng chung.
Câu đầu dựng một đối lập trần trụi: cùng một người chồng, một người được ấm, một người chịu lạnh. Câu sau là tiếng chửi — "chém cha" — hiếm thấy trong thơ của một người phụ nữ thời đó. Nhưng tiếng chửi ấy không nhắm vào người vợ cả hay người chồng, mà vào "cái kiếp": cả một chế độ khiến phụ nữ phải chia nhau một tấm chăn. Đây là nỗi buồn đã chuyển thành phẫn nộ, và chính sự phẫn nộ cho thấy người viết không chấp nhận số phận như lẽ đương nhiên.
Bánh trôi nước: buồn mà vẫn giữ mình
Bài thơ quen thuộc nhất của Hồ Xuân Hương lại là bài kết hợp cả nỗi buồn lẫn niềm tự hào:
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
"Thân em" là công thức của ca dao than thân. "Bảy nổi ba chìm" là thành ngữ về cuộc đời lênh đênh. Nhưng hai câu cuối bài chuyển sang khẳng định: dù bị nặn rắn hay nát tuỳ tay người, "em vẫn giữ tấm lòng son". Nỗi buồn thân phận được nói ra, nhưng không làm người viết mất mình.
| Bài thơ | Giọng chính | Nỗi buồn |
|---|---|---|
| Tự tình (bài II) | Trầm, tự giễu | Cô đơn, tuổi xuân trôi, tình duyên nhỏ nhoi |
| Làm lẽ | Phẫn nộ, gay gắt | Bất công của chế độ đa thê |
| Bánh trôi nước | Tự hào | Đời lênh đênh, phụ thuộc người khác |
| Các bài vịnh, châm biếm | Tinh nghịch, sắc | Ẩn sau tiếng cười về đạo đức giả |
Vì sao tiếng cười và nỗi buồn đi cùng nhau
Ở nhiều nền văn học, những người viết châm biếm giỏi nhất thường mang trong mình nỗi buồn sâu. Cười giúp nói ra điều không được phép nói thẳng; cười giúp người viết đứng lùi lại khỏi nỗi đau một chút để nhìn nó. Hồ Xuân Hương là một trường hợp rõ: khi bà cười, người đọc thấy sự thông minh; khi bà ngừng cười, người đọc thấy sự cô đơn.
Với người đọc hôm nay, điều này gợi một quan sát gần gũi: những người hay đùa nhất trong nhóm bạn không nhất thiết là người vui nhất. Có những tiếng cười là cách giữ cho mình khỏi khóc. Không phải ai hay đùa cũng đang buồn, nhưng đừng vì người ta hay cười mà nghĩ người ta không bao giờ buồn.
Đọc Hồ Xuân Hương thế nào hôm nay
- Đọc theo cặp. Đọc một bài châm biếm, rồi đọc ngay Tự tình. Sự tương phản giúp thấy rõ con người phía sau.
- Đọc kỹ từ Nôm. "Trơ", "tí con con", "chém cha" — giá trị của thơ bà nằm nhiều ở chữ Nôm đời thường được dùng rất đắt. Đọc với một bản có chú giải.
- Nhớ rằng văn bản còn tranh cãi. Đừng gán mọi bài lưu truyền cho bà như chuyện chắc chắn.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các tuyển tập thơ Hồ Xuân Hương có khảo cứu, các bài viết của Xuân Diệu về bà, và những nghiên cứu về Lưu Hương ký. Ở Hà Nội, vùng hồ Tây gắn với nhiều truyền tụng về nơi bà từng sống, nhưng các thông tin cụ thể vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn cãi.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Xuân Hương là ai?
Là nữ thi sĩ sống khoảng cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, nổi tiếng với thơ Nôm và được Xuân Diệu gọi là "Bà chúa thơ Nôm". Tiểu sử của bà còn nhiều điểm chưa rõ, và một số bài thơ mang tên bà vẫn còn tranh cãi về tác giả.
Nỗi buồn trong thơ Hồ Xuân Hương là gì?
Là nỗi buồn thân phận của người phụ nữ tài hoa mà duyên phận lận đận: làm lẽ, cô đơn, tuổi xuân trôi qua. Nỗi buồn ấy rõ nhất trong chùm Tự tình và bài Làm lẽ.
"Trơ cái hồng nhan với nước non" nghĩa là gì?
Câu thơ nói nhan sắc, thân phận người phụ nữ bị phơi ra trơ trọi trước cuộc đời. Chữ "trơ" vừa là cô độc vừa là chai sạn, còn chữ "cái" làm "hồng nhan" trở nên nhỏ bé, rẻ rúng.
Vì sao thơ Hồ Xuân Hương vừa vui vừa buồn?
Tiếng cười châm biếm là cách bà nói điều không được nói thẳng và phản kháng bất công; nhưng bên dưới là nỗi cô đơn của người phụ nữ bị thiệt thòi. Khi tiếng cười lặng đi, như trong Tự tình, nỗi buồn hiện rõ.
Bài Tự tình II của Hồ Xuân Hương nói về điều gì?
Bài thơ diễn tả nỗi cô đơn trong đêm khuya, sự bế tắc khi mượn rượu cũng không quên được, và nỗi ngán ngẩm vì tuổi xuân trôi qua mà tình duyên chỉ là "mảnh tình san sẻ tí con con".
