Mùa thu trong thơ Nguyễn Khuyến là mùa thu làng quê Bắc Bộ: ao nhỏ, ngõ trúc, thuyền câu, trời xanh, lá vàng. Cảnh đẹp mà tĩnh lặng đến hiu hắt, và nỗi buồn trong đó là nỗi buồn của một nhà nho đã cáo quan về quê khi đất nước rơi vào tay thực dân: cô quạnh, bất lực, thẹn với lòng. Ba bài Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm là nơi nỗi buồn ấy kết tinh rõ nhất.
Nguyễn Khuyến: từ Tam nguyên đến người ở ẩn
Nguyễn Khuyến (1835–1909), quê làng Yên Đổ, vùng Bình Lục, Hà Nam cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình nên được gọi là Tam nguyên Yên Đổ. Ông ra làm quan dưới triều Nguyễn khoảng hơn mười năm, đúng giai đoạn thực dân Pháp từng bước chiếm Việt Nam. Bất lực trước thời cuộc, ông cáo quan về quê vào khoảng giữa thập niên 1880 và sống ở Yên Đổ cho tới cuối đời.
Những năm ở quê là giai đoạn ông viết nhiều bài thơ Nôm nổi tiếng nhất. Thơ thời này mang hai giọng: một giọng trào phúng, châm biếm quan lại, thói đời; và một giọng trữ tình, trầm lắng, viết về cảnh quê, bạn bè, và chính mình. Nỗi buồn mùa thu thuộc giọng thứ hai.
Thu điếu: cái tĩnh của một nỗi buồn
Thu điếu (Câu cá mùa thu) mở ra bằng một cảnh rất nhỏ:
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Không gian không phải sông lớn, hồ rộng, mà là một cái ao làng. Thuyền "bé tẻo teo". Mọi thứ đều nhỏ, trong, lạnh. Những câu tiếp theo — sóng biếc "gợn tí", lá vàng "khẽ đưa vèo", mây "lơ lửng", ngõ trúc "quanh co" — đều là chuyển động rất khẽ. Cả bài là một bức tranh gần như đứng yên.
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,
Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.
"Khách vắng teo": không có ai. Người câu cá ngồi một mình. Và câu kết, người ấy "lâu chẳng được" cá, chỉ nghe tiếng cá đớp động dưới chân bèo. Nhiều nhà nghiên cứu hiểu rằng người câu không thật sự câu cá; ông đang ngồi với ý nghĩ của mình. Tiếng cá đớp khẽ cũng đủ làm ông giật mình, chứng tỏ không gian lặng đến mức nào, và lòng người đang chìm sâu ra sao.
Xuân Diệu, trong những bài viết về Nguyễn Khuyến, đánh giá Thu điếu là bài tiêu biểu nhất cho mùa thu làng cảnh Việt Nam. Vần "eo" — một vần hẹp, khó gieo — được dùng suốt bài, góp phần tạo cảm giác mọi thứ thu nhỏ, co lại.
Thu vịnh: thẹn với người xưa
Thu vịnh (Vịnh mùa thu) có không gian cao rộng hơn: "Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao". Nhưng nỗi buồn ở đây lộ rõ hơn, nhất là ở hai câu luận:
Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái,
Một tiếng trên không ngỗng nước nào?
"Hoa năm ngoái" — hoa năm nay nở mà người nhìn lại thấy như hoa năm cũ, thời gian như đứng lại, hoặc lòng người chỉ thấy quá khứ. "Ngỗng nước nào" — tiếng chim trời mà không rõ của đâu, một câu hỏi lạc lõng. Rồi hai câu kết:
Nhân hứng cũng vừa toan cất bút,
Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào.
"Ông Đào" là Đào Tiềm (Đào Uyên Minh), nhà thơ Trung Hoa thời Tấn, người từ quan về làm ruộng, được nhà nho coi là biểu tượng của khí tiết. Nguyễn Khuyến muốn làm thơ, nhưng lại "thẹn": có thể vì thấy mình không quyết liệt bằng người xưa, có thể vì đã từng làm quan trong thời buổi nhục nhã. Nỗi buồn ở đây có thêm một vị nữa: thẹn, một cảm xúc rất riêng của nhà nho có lương tri.
Thu ẩm và chuyện chén rượu
Thu ẩm (Uống rượu mùa thu) tả cảnh đêm thu ở "năm gian nhà cỏ thấp le te", rồi tới chuyện uống rượu. Người đọc nhận ra một giọng tự giễu: rượu được tiếng là hay, mà uống vài chén đã say, mắt đã đỏ. Rượu trong thơ ông không phải niềm vui, mà là cái cớ cho một nỗi buồn không có chỗ khác để đặt.
Cần nói rõ: đây là chén rượu trong thơ của một ông đồ thế kỷ 19. Ngoài đời, rượu không giải được nỗi buồn; y học hiện nay cho thấy rượu làm tâm trạng xấu đi khi men tan, làm giấc ngủ chập chờn và dễ khiến nỗi buồn nặng hơn. Thơ ca có thể đẹp hoá chén rượu tiêu sầu; người đang buồn thì không nên tin vào điều đó.
Bảng so sánh ba bài thơ thu
| Bài | Không gian | Chuyển động | Nỗi buồn nổi bật |
|---|---|---|---|
| Thu điếu | Ao nhỏ, ngõ trúc | Rất khẽ: gợn tí, đưa vèo | Cô quạnh, trầm tư |
| Thu vịnh | Trời cao, giậu hoa | Gió hắt hiu, tiếng ngỗng | Thời gian đọng lại, thẹn với người xưa |
| Thu ẩm | Nhà cỏ, đêm thu | Đóm lập loè, khói phủ | Tự giễu, mượn rượu mà không vơi |
Vì sao mùa thu làng quê lại buồn
Mùa thu Bắc Bộ có những đặc điểm khiến nó dễ gợi buồn: trời cao và trong, nắng nhạt, gió heo may, lá vàng rụng, chiều xuống sớm hơn. Những thay đổi ấy nhắc về thời gian trôi, về sự tàn phai. Thơ cổ Trung Hoa và Việt Nam đã có một truyền thống dài gắn mùa thu với nỗi buồn, cái gọi là "bi thu".
Nhưng cái riêng của Nguyễn Khuyến là ông đưa mùa thu ấy về làng. Không còn là mùa thu của điển tích, lá ngô đồng, sông Tiêu Tương, mà là ao làng, ngõ trúc, bèo, giậu — những thứ người Bắc Bộ nhìn thấy hằng ngày. Nỗi buồn vì thế gần gũi, chân thật. Nhiều nhà nghiên cứu coi chùm thơ thu của ông là bước chuyển quan trọng, đưa cảnh sắc dân tộc vào thơ trữ tình, mở đường cho các thi sĩ sau này.
Đọc thơ thu Nguyễn Khuyến thế nào hôm nay
- Đọc vào đúng mùa. Một buổi chiều cuối thu, ngồi bên một mặt nước nhỏ, đọc lại Thu điếu. Thơ của ông sinh ra từ sự tĩnh; cần một chút tĩnh để nghe được.
- Để ý những chữ nhỏ. "Tẻo teo", "gợn tí", "vắng teo" — Nguyễn Khuyến dùng từ láy và vần hẹp để làm cảnh co lại. Đây là bài học viết rất hay.
- Đọc cả mặt trào phúng. Đọc Bạn đến chơi nhà, các bài châm biếm của ông, để thấy người viết buồn này vẫn biết cười.
- Đến Yên Đổ. Khu lưu niệm Nguyễn Khuyến ở quê ông là nơi có thể thăm. Ao làng, ngõ trúc ở đồng bằng Bắc Bộ phần nào vẫn còn.
Sách nên đọc: các tuyển tập thơ văn Nguyễn Khuyến có chú giải, những bài viết về ông trong Các nhà thơ cổ điển Việt Nam của Xuân Diệu.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Khuyến có những bài thơ thu nào?
Nổi tiếng nhất là chùm ba bài Thu điếu (Câu cá mùa thu), Thu vịnh (Vịnh mùa thu) và Thu ẩm (Uống rượu mùa thu), đều là thơ Nôm thất ngôn bát cú viết khi ông đã về ở ẩn tại quê.
Thu điếu thể hiện tâm trạng gì?
Bài thơ thể hiện nỗi cô quạnh, trầm tư của một nhà nho ẩn dật trước cảnh thu làng quê tĩnh lặng. Người câu cá ngồi lâu chẳng được cá, cho thấy ông đang chìm trong suy nghĩ hơn là câu cá.
"Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào" nghĩa là gì?
"Ông Đào" là Đào Tiềm, nhà thơ Trung Hoa từ quan về làm ruộng, biểu tượng của khí tiết. Nguyễn Khuyến thấy thẹn vì cho rằng mình chưa sánh được với người xưa, thể hiện nỗi day dứt của nhà nho có lương tri.
Vì sao gọi Nguyễn Khuyến là Tam nguyên Yên Đổ?
Vì ông đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình, và quê ở làng Yên Đổ. Danh hiệu này cho thấy học vấn rất cao của ông trong nền khoa cử Nho học.
Vì sao mùa thu trong thơ cổ thường buồn?
Mùa thu với lá rụng, gió heo may, ngày ngắn lại gợi thời gian trôi và sự tàn phai. Thơ cổ có truyền thống "bi thu" gắn mùa thu với nỗi buồn, và Nguyễn Khuyến đưa truyền thống ấy về cảnh làng quê Việt.
