Tả cảnh ngụ tình: "Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ" trong Truyện Kiều

Tả cảnh ngụ tình là bút pháp mượn cảnh vật để gửi gắm tâm trạng: tả trời, nước, cỏ, mây nhưng thật ra là đang nói lòng người. Câu "Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ" trong Truyện Kiều của Nguyễn Du là cách nói gọn nhất của nguyên lý ấy: khi lòng buồn, cảnh nào nhìn vào cũng thấy buồn. Tâm lý học hiện đại cũng ghi nhận điều tương tự: tâm trạng nhuộm màu cách ta nhìn thế giới.

Câu thơ và đoạn thơ

Hai câu thơ nổi tiếng nằm trong đoạn tả những ngày Kiều sống ở lầu xanh, khi nàng phải tiếp khách, ngoài mặt đàn ca thơ hoạ mà trong lòng tan nát:

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,
Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.

Câu đầu nói về cảnh: không cảnh nào không "đeo" sầu, như thể nỗi sầu là thứ khoác lên mọi vật. Câu sau đảo chiều, chỉ ra gốc rễ: không phải cảnh buồn, mà là người buồn. Cảnh chỉ mang màu của lòng người nhìn nó. Chỉ hai câu lục bát mà Nguyễn Du đã nói ra một nhận xét tâm lý sâu sắc, đủ để hậu thế lấy làm thành ngữ.

Vài câu sau đó trong cùng đoạn, Nguyễn Du viết "Vui là vui gượng kẻo là", một nhận xét khác cũng rất tâm lý: niềm vui bề ngoài khi lòng đang buồn chỉ là gượng.

Tả cảnh ngụ tình là gì

Đây là một bút pháp quen thuộc của thơ ca phương Đông, đặc biệt là thơ cổ Trung Hoa và văn học trung đại Việt Nam. Thay vì nói thẳng "tôi buồn", nhà thơ tả một cảnh — chiều tà, sông vắng, lá rụng — để người đọc tự cảm thấy nỗi buồn.

Học giả Vương Quốc Duy (Wang Guowei) đầu thế kỷ 20, trong Nhân gian từ thoại, có một nhận định hay được dẫn: mọi lời tả cảnh đều là lời tả tình. Lý luận văn học cổ điển Trung Hoa cũng hay nói tới sự "giao hoà" giữa tình và cảnh: cảnh khơi tình, tình nhuộm cảnh.

Với người đọc, tả cảnh ngụ tình có hai cái lợi. Một là nó tinh tế: không ai thích nghe người khác than trực tiếp mãi, nhưng nhìn một bức tranh buồn thì dễ đồng cảm. Hai là nó mở rộng: một cảnh chiều tà có thể chứa nỗi buồn của nhiều người, mỗi người thấy mình trong đó một chút.

Những đoạn tả cảnh ngụ tình đặc sắc trong Truyện Kiều

Cảnh chiều sau tiết Thanh minh

Mở đầu ngày hội đạp thanh, cảnh mùa xuân tươi sáng: "Cỏ non xanh tận chân trời, / Cành lê trắng điểm một vài bông hoa." Nhưng sau khi chị em Kiều gặp mộ Đạm Tiên, một ca nhi bạc mệnh, cảnh ra về đã khác:

Tà tà bóng ngả về tây,
Chị em thơ thẩn dan tay ra về.

Cùng một ngày, cùng một vùng quê, mà buổi sáng rộn rã, buổi chiều bâng khuâng. Cảnh không đổi nhiều; lòng người đã đổi. "Nao nao dòng nước uốn quanh" ở mấy câu sau là chữ "nao nao" của lòng người chứ không phải của nước.

Kiều ở lầu Ngưng Bích

Đây là đoạn được học nhiều nhất. Bị giam lỏng ở lầu Ngưng Bích, Kiều nhìn ra cảnh bao la mà thấy mình cô độc. Đoạn kết nổi tiếng gồm tám câu đều mở đầu bằng "Buồn trông":

Buồn trông cửa bể chiều hôm,
Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?
Buồn trông ngọn nước mới sa,
Hoa trôi man mác biết là về đâu?

Mỗi cặp câu là một cảnh, và mỗi cảnh mang một nỗi lo khác: cánh buồm xa gợi nỗi nhớ nhà, cánh hoa trôi gợi thân phận trôi dạt. Các cảnh tiếp theo — nội cỏ rầu rầu, gió cuốn mặt duềnh, tiếng sóng ầm ầm — mỗi lúc một dữ dội hơn, như nỗi sợ dâng lên. Điệp ngữ "buồn trông" lặp lại như nhịp thở nặng nề của người đứng ở lan can không có lối ra.

Bảng: cảnh và tình trong vài đoạn

Tâm lý học nói gì về "người buồn cảnh có vui đâu"

Gần hai thế kỷ sau Nguyễn Du, các nhà tâm lý học bắt đầu đo đạc điều ông đã viết. Gordon Bower, trong một bài tổng kết năm 1981, mô tả hiện tượng mà về sau hay được gọi là "tương hợp tâm trạng" (mood congruence): người đang buồn dễ chú ý tới, dễ nhớ lại và dễ diễn giải sự việc theo hướng buồn hơn người đang vui. Nhiều nghiên cứu tiếp theo cũng ghi nhận tâm trạng ảnh hưởng tới cách ta đánh giá cả những thứ trung tính như một bức ảnh, một khuôn mặt.

Đây chỉ là một sự trùng hợp thú vị giữa thơ và khoa học, không nên nói rằng Nguyễn Du "đã phát hiện ra" một quy luật tâm lý. Nhưng nó gợi một điều có ích cho người đang buồn hôm nay: khi mọi thứ xung quanh trông xám xịt, có thể không phải thế giới đã tệ đi, mà là cặp kính của mình đang nhuốm màu. Biết điều đó không làm hết buồn, nhưng giúp ta bớt tin tuyệt đối vào những kết luận u ám lúc ấy, và hoãn những quyết định lớn tới khi lòng nhẹ hơn.

Bối cảnh tác giả và tác phẩm

Nguyễn Du (1766–1820), tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê làng Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Ông sống qua thời loạn cuối Lê, Tây Sơn, đầu Nguyễn, từng nhiều năm long đong. Truyện Kiều, tên chữ là Đoạn trường tân thanh, gồm 3.254 câu lục bát, dựa theo cốt truyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc). Thời điểm Nguyễn Du viết Truyện Kiều đến nay vẫn còn tranh luận giữa các nhà nghiên cứu.

Điều làm Truyện Kiều vượt xa bản gốc chính là phần tâm trạng: Nguyễn Du lược bớt nhiều tình tiết, nhưng mở rộng những đoạn nội tâm và tả cảnh ngụ tình. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là đóng góp lớn nhất của ông.

Đọc tả cảnh ngụ tình thế nào hôm nay

• Đọc chậm, hình dung cảnh. Đọc to đoạn "Buồn trông", dừng lại ở mỗi cặp câu, tưởng tượng mình đứng ở lan can nhìn ra. Cảm nhận nỗi buồn tăng dần qua từng cảnh.
• Tìm tả cảnh ngụ tình quanh mình. Lời bài hát, phim ảnh, ảnh chụp trên mạng xã hội hôm nay dùng bút pháp này rất nhiều: ảnh mưa qua cửa kính, đường phố vắng lúc khuya. Nhận ra nó giúp hiểu vì sao những hình ảnh ấy chạm vào mình.
• Thử viết. Khi buồn, thay vì viết "tôi buồn", thử tả căn phòng, khung cửa, buổi chiều lúc đó. Nhiều người thấy việc này giúp mình đứng lùi một chút khỏi cảm xúc để nhìn nó.

Muốn đọc thêm, nên tìm một bản Truyện Kiều có chú thích kỹ, như các bản hiệu khảo của Đào Duy Anh hay của Nguyễn Thạch Giang, và các bài bình giảng của Hoài Thanh, Xuân Diệu về Nguyễn Du. Khu lưu niệm Nguyễn Du ở Tiên Điền, Hà Tĩnh là nơi có thể đến thăm.