Ngày giỗ và tiết Thanh minh là hai dịp người Việt dành riêng để nhớ người đã khuất: giỗ vào ngày mất theo âm lịch, Thanh minh vào khoảng đầu tháng Tư dương lịch, khi cả nhà đi thăm và sửa sang mộ phần. Nhìn từ góc cảm xúc, đây là cách một nền văn hoá biến nỗi nhớ thành nếp nhà — có ngày, có việc, có người cùng nhớ — để nỗi buồn không phải mang một mình.
Ngày giỗ: nhớ theo lịch, nhớ cùng nhau
Giỗ, hay kỵ nhật, là ngày tưởng nhớ người đã mất, tính theo ngày mất trên âm lịch. Nhiều gia đình làm giỗ cho ông bà, cha mẹ, và có nơi còn giỗ cả những đời trên. Ở nhiều vùng, giỗ người mới mất trong vài năm đầu được làm chu đáo hơn, còn những giỗ về sau thì đơn giản dần; cách làm cụ thể mỗi miền, mỗi nhà một khác, và những mốc sau tang lễ đã có bài riêng ở site duongdau.
Điều đáng để ý ở ngày giỗ không nằm ở mâm cỗ. Nó nằm ở chỗ: nỗi nhớ được hẹn ngày. Một năm có ba trăm sáu mươi ngày người ta phải sống bình thường, đi làm, đi học, lo toan. Có một ngày, cả nhà được phép dừng lại, cùng nhắc đến một người. Con cháu ở xa cố về. Món ăn người ấy thích được nấu lại. Câu chuyện cũ được kể lại, có khi lần thứ hai mươi, nhưng đứa cháu nhỏ nghe lần đầu.
Với nỗi buồn, điều này có ý nghĩa lớn. Người ở lại không phải tự hỏi "nhắc đến người ấy có làm ai buồn không". Hôm nay là ngày để nhắc.
Tiết Thanh minh: đi thăm mộ trong mùa xuân
Thanh minh là một trong hai mươi tư tiết khí của lịch cổ phương Đông, thường rơi vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng Tư dương lịch. Chữ "thanh minh" nghĩa là trong sáng — trời đất lúc này quang đãng. Người Việt có tục tảo mộ vào dịp này: con cháu ra mộ, phát cỏ, đắp lại đất, quét dọn, thắp hương, rồi thường ăn với nhau một bữa.
Truyện Kiều của Nguyễn Du mở màn chuyện đời Kiều đúng vào dịp này:
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.
Hai chữ "lễ" và "hội" đi cạnh nhau rất đáng nghĩ. Đi tảo mộ là để nhớ người đã khuất, nhưng cũng là dịp đi chơi xuân, gặp họ hàng, nhìn trời đất. Nỗi buồn và sự sống được đặt cạnh nhau trong cùng một ngày, không cái nào phải nhường hẳn chỗ cho cái nào. Cũng trong buổi Thanh minh ấy, Kiều gặp mộ Đạm Tiên và khóc cho một người không quen — một chi tiết cho thấy dịp này vốn đã gắn với sự xúc động trước những phận người đã mất.
Nhìn từ tâm lý học: giữ sợi dây với người đã khuất
Trong một thời gian dài, nhiều lý thuyết tâm lý phương Tây cho rằng đi qua mất mát nghĩa là "buông" người đã mất, cắt đứt gắn bó để sống tiếp. Năm 1996, Dennis Klass, Phyllis Silverman và Steven Nickman biên tập cuốn Continuing Bonds: New Understandings of Grief, đưa ra một cách nhìn khác: nhiều người đi qua mất mát rất lành mạnh mà không cắt đứt, họ giữ một mối liên hệ mới với người đã khuất — qua ký ức, qua kỷ vật, qua những việc làm nhân danh người ấy.
Cách nhìn "sợi dây tiếp nối" này gặp gỡ khá tự nhiên với tục giỗ chạp của người Việt. Ở đây không cần bàn chuyện người đã khuất có "về" hay không — đó là chuyện niềm tin riêng của mỗi nhà. Chỉ cần thấy rằng: nếp giỗ, nếp tảo mộ cho người ở lại một chỗ đứng để tiếp tục thương nhớ, thay vì bắt họ phải quên.
| Việc trong ngày giỗ, Thanh minh | Điều nó làm được cho nỗi buồn |
|---|---|
| Hẹn ngày cố định mỗi năm | Nỗi nhớ có chỗ, không phải tràn ra bất cứ lúc nào hay bị dồn nén |
| Cả nhà cùng về | Không ai nhớ một mình; mỗi người giữ một mảnh ký ức khác nhau |
| Nấu món người ấy thích | Ký ức được gợi qua mùi vị, một cách nhớ nhẹ nhàng |
| Kể chuyện cũ | Người đã khuất tiếp tục có mặt trong câu chuyện gia đình, con cháu biết mình từ đâu đến |
| Dọn mộ, chăm chút bằng tay | Nỗi thương có việc để làm, bớt cảm giác bất lực |
Khi ngày giỗ lại thành nặng nề
Không phải ngày giỗ nào cũng nhẹ lòng. Có mấy tình huống làm nó thành gánh nặng:
Giỗ đầu, khi nỗi buồn còn mới
Một hai năm đầu, ngày giỗ thường làm nỗi buồn sống lại mạnh mẽ. Những ngày trước giỗ có thể thấy bồn chồn, khó ngủ, dễ khóc. Đây là phản ứng phổ biến quanh ngày kỷ niệm mất mát, đã có bài riêng trong mục này.
Lo cỗ quá sức
Ở nhiều nhà, gánh lo giỗ dồn lên một người, thường là con dâu hay con gái. Họ lo mâm cỗ từ sớm, tiếp khách đến tối, và chẳng còn chút thời gian nào để chính mình nhớ người đã khuất. Nỗi buồn bị thay bằng sự mệt.
Không về được
Người làm xa, ở nước ngoài, không về được ngày giỗ thường thấy day dứt, như mình có lỗi. Nỗi nhớ lúc ấy chồng thêm cảm giác áy náy.
Gia đình bất hoà
Ngày giỗ là dịp tụ họp, nên cũng là dịp những chuyện cũ chưa giải quyết trồi lên: chia đất, ai lo phần nhiều hơn. Khi đó, người thật lòng muốn nhớ người đã khuất lại thấy buồn gấp đôi.
Việc làm được ngay
- Giữ phần nhớ cho mình. Dù bận lo cỗ, hãy dành mười phút trong ngày giỗ để thật sự nghĩ về người ấy — ngồi riêng, nhìn ảnh, nhớ một kỷ niệm cụ thể.
- Chia việc giỗ. Mâm cỗ giản dị mà cả nhà cùng làm có giá trị hơn mâm cỗ to mà một người kiệt sức. Đây là chuyện gia đình bàn với nhau, không có chuẩn nào bắt buộc.
- Nếu không về được, nhớ theo cách của mình. Gọi về nhà vào giờ cả nhà quây quần, nấu món người ấy thích ở chỗ mình đang sống, kể cho bạn bè nghe về người ấy. Nhớ không cần đúng địa điểm.
- Kể chuyện cho con cháu. Ngày giỗ là dịp tốt nhất để kể cho trẻ con nghe ông bà ngày xưa ra sao. Đó là cách nỗi nhớ được truyền đi, thay vì chỉ có nghi thức.
- Đi tảo mộ như một buổi đi bộ. Đi chậm, nhìn cây cỏ, trò chuyện với người đi cùng. Nhiều người thấy lòng nhẹ hơn sau buổi tảo mộ, không phải vì nghi lễ mà vì được ở ngoài trời cùng gia đình, làm một việc chung.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu biết bạn bè, đồng nghiệp sắp đến giỗ đầu cha mẹ, hãy nhớ ngày đó. Một câu "mai giỗ bố cậu phải không, cần mình đổi ca giúp không" cho thấy bạn biết họ đang mang gì trong lòng. Nếu bạn là người trong nhà, hãy để ý ai đang phải lo phần lớn mâm cỗ, và đỡ cho họ một tay để họ cũng có chỗ mà buồn.
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn hơn vào ngày giỗ, Thanh minh là bình thường, kể cả nhiều năm sau. Nhưng nếu nỗi buồn không chỉ đến quanh những ngày ấy mà kéo dài gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; nếu mất hứng thú, ăn ngủ, công việc bị ảnh hưởng rõ; nếu thấy mình vô dụng, hoặc có ý nghĩ về cái chết, làm hại bản thân — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Toan Ánh, Nếp cũ — bộ sách khảo cứu phong tục người Việt, có phần về giỗ chạp, tảo mộ.
- Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục — khảo cứu phong tục đầu thế kỷ 20, có các mục về tang ma, giỗ tết.
- Dennis Klass, Phyllis Silverman, Steven Nickman (biên tập), Continuing Bonds: New Understandings of Grief (1996) — cho ai muốn hiểu cách tâm lý học hiện đại nhìn mối liên hệ với người đã khuất.
Câu hỏi thường gặp
Tiết Thanh minh là ngày nào?
Thanh minh là một trong hai mươi tư tiết khí, thường bắt đầu vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng Tư dương lịch. Người Việt có tục tảo mộ trong khoảng thời gian này, mỗi gia đình chọn ngày thuận tiện.
Ngày giỗ tính theo lịch nào?
Theo phong tục phổ biến, ngày giỗ tính theo ngày mất trên âm lịch. Một số gia đình, nhất là người sống ở nước ngoài, có thể linh động chọn ngày cuối tuần gần đó để con cháu tụ họp.
Vì sao đến ngày giỗ lại thấy buồn như mới mất?
Ngày giỗ gợi lại ký ức quanh lần mất mát, nhất là trong những năm đầu. Phản ứng buồn trở lại quanh ngày kỷ niệm là phổ biến và thường nhẹ dần theo năm tháng.
Không về được ngày giỗ thì nên làm gì?
Có thể gọi về nhà vào lúc cả nhà quây quần, nấu món người đã khuất yêu thích, hoặc dành ít phút ngồi nhớ về người ấy. Nỗi nhớ không phụ thuộc địa điểm, và gia đình thường hiểu cho người ở xa.
Giỗ chạp có giúp vượt qua mất mát không?
Nhìn từ góc cảm xúc, nếp giỗ cho nỗi nhớ một ngày cố định, một không gian chung và những việc cụ thể để làm. Điều này gặp gỡ với quan điểm "giữ sợi dây với người đã khuất" của tâm lý học hiện đại, giúp nhiều người sống tiếp mà không phải quên.