Buồn vì mất nơi chốn — căn nhà bị giải toả, con ngõ tuổi thơ thành đường lớn, quê cũ lạ hoắc sau mười năm — là một dạng tiếc thương có thật. Nơi chốn không chỉ là địa chỉ; nó giữ ký ức, thói quen và một phần cách ta hiểu mình là ai. Mất nó, người ta có thể buồn như mất một người quen, dù chẳng ai nghĩ đến chuyện chia buồn.
Nơi chốn là một phần của bản thân
Các nhà tâm lý học môi trường gọi mối gắn bó giữa người và nơi chốn là place attachment — gắn bó nơi chốn. Ý tưởng cốt lõi không khó hiểu: những nơi ta sống lâu trở thành một phần của bản sắc. Ta biết bậc thềm nào lung lay, góc nào chiều có nắng, quán nào bán xôi lúc sáu giờ. Những điều nhỏ nhặt đó làm thành cảm giác "ở nhà".
Khi nơi chốn ấy mất đi hoặc đổi khác hẳn, ta không chỉ mất một chỗ ở. Ta mất cả bộ bản đồ quen thuộc trong đầu. Nhiều người kể lại rằng sau khi chuyển khỏi căn nhà cũ, họ vẫn rẽ nhầm vào con đường về nhà cũ, vẫn với tay tìm công tắc đèn ở chỗ không có công tắc. Cơ thể nhớ nơi chốn lâu hơn tâm trí chịu thừa nhận nó đã mất.
Trong tiếng Việt, chữ "quê" chứa đúng cảm giác đó. "Quê" không phải nơi đăng ký trên giấy tờ, mà là nơi người ta cảm thấy mình thuộc về.
Solastalgia: buồn khi quê đổi khác ngay trước mắt
Năm 2005, nhà triết học môi trường người Úc Glenn Albrecht đặt ra chữ solastalgia. Ông dùng nó để mô tả nỗi đau của người dân ở vùng Thung lũng Hunter (bang New South Wales, Úc), khi khai thác mỏ lộ thiên làm biến dạng cảnh quan nơi họ đang sống.
Điểm khác biệt Albrecht muốn chỉ ra là: nhớ nhà (nostalgia theo nghĩa gốc) là buồn khi ở xa nơi mình thuộc về. Còn solastalgia là buồn khi vẫn ở đó, nhưng nơi đó không còn là nó nữa. Người ta "nhớ nhà" ngay khi đang ở nhà.
Khái niệm này ban đầu gắn với biến đổi môi trường, nhưng nhiều người Việt sẽ nhận ra nó trong đời mình: con sông tuổi nhỏ tắm giờ cạn và đục, cánh đồng quê thành khu công nghiệp, khu phố cũ thành dãy nhà cao tầng. Không ai mất gì theo nghĩa giấy tờ. Nhưng có một thứ đã mất thật.
Những dạng mất nơi chốn thường gặp
| Hoàn cảnh | Điều mất đi | Vì sao dễ bị coi nhẹ |
|---|---|---|
| Nhà bị giải toả, phải chuyển đi | Căn nhà, hàng xóm, nhịp sống quen | "Được đền bù rồi còn gì" |
| Bán nhà cũ của cha mẹ | Nơi lớn lên, nơi cả nhà tụ về ngày Tết | "Để làm gì, không ai ở" |
| Rời quê đi làm ăn lâu dài | Ruộng vườn, mồ mả ông bà, tiếng nói quen | "Đi để đổi đời mà" |
| Phố cũ, quê cũ đổi khác | Cảnh quan, những quán xá, cây cối gắn với ký ức | "Phát triển là tốt" |
| Thiên tai: lũ, sạt lở | Nhà cửa, có khi cả xóm làng | Người ta chỉ đếm thiệt hại tài sản |
Điểm chung của các dạng này là: lý do khiến nơi chốn mất đi thường hợp lý, có khi còn là điều tốt cho số đông. Đường mở rộng giúp bớt kẹt xe. Bán nhà cũ giúp anh em có vốn. Vì nguyên nhân hợp lý nên nỗi buồn của người trong cuộc dễ bị xem là "ủy mị". Nhưng một thay đổi có thể vừa đúng vừa đáng buồn — hai điều này không loại trừ nhau.
Người xưa cũng buồn vì nơi chốn
Văn chương phương Đông có rất nhiều câu thơ về cảm giác trở về mà thấy mình thành người lạ. Bài Hồi hương ngẫu thư của Hạ Tri Chương đời Đường là ví dụ quen thuộc:
Thiếu tiểu ly gia, lão đại hồi,
Hương âm vô cải, mấn mao tồi.
Nhi đồng tương kiến bất tương thức,
Tiếu vấn: khách tòng hà xứ lai?
Ông rời nhà từ trẻ, về khi đã già; giọng quê không đổi mà tóc mai đã rụng. Trẻ con gặp không nhận ra, cười hỏi: khách từ đâu đến? Nỗi buồn ở đây không nằm ở chỗ quê đổi khác nhiều, mà ở chỗ người về không còn được nhận là người của quê. Mất nơi chốn đôi khi là mất vị trí của mình trong nơi chốn đó.
Chuyện thơ văn hoài cổ, như nỗi buồn ở đèo Ngang, đã có bài riêng trong mục văn chương. Còn hoài niệm như một cảm xúc nói chung thì site quenthuoc trong hệ đã viết.
Vì sao nỗi buồn này kéo dài
Một lý do là nó không có điểm kết thúc rõ. Không có đám tang cho căn nhà, không có ngày giỗ cho con ngõ. Mỗi lần đi ngang chỗ cũ, ký ức lại bật lên.
Lý do khác là nơi chốn gắn với những người đã khuất hoặc đã xa. Căn bếp cũ là nơi bà nấu cơm. Gốc cây trước nhà là nơi bố ngồi uống nước chè mỗi sáng. Mất nơi chốn đôi khi là mất cái "khung" cuối cùng còn giữ những người ấy trong đời thường. Vì vậy, có người rất bình thản khi người thân mất, nhưng lại suy sụp khi căn nhà cũ bị bán — vì lúc đó mất mát mới thực sự hoàn tất.
Với trẻ em, chuyển nhà cũng là một mất mát: mất bạn hàng xóm, mất trường, mất góc chơi. Trẻ chưa đủ chữ để nói "con buồn vì mất nơi chốn", nên nỗi buồn có thể hiện ra qua cáu kỉnh, khó ngủ, bám bố mẹ.
Việc làm được ngay
- Chào tạm biệt có chủ ý. Trước khi rời đi, dành một buổi đi một vòng căn nhà, khu phố. Chụp ảnh những góc nhỏ: vết bút chì đánh dấu chiều cao trên khung cửa, viên gạch bông, cây khế sau nhà. Nhiều người sau này thấy đó là những tấm ảnh quý nhất.
- Mang theo một mảnh. Một viên gạch, một chậu cây giâm từ cây cũ, cái then cửa. Đồ vật nhỏ giúp nơi chốn cũ có mặt trong nơi chốn mới.
- Kể chuyện nơi chốn. Kể cho con cháu nghe về căn nhà, con ngõ. Ghi lại thành vài trang. Nơi chốn mất đi trên mặt đất vẫn có thể sống trong câu chuyện gia đình.
- Tạo dấu quen ở chỗ mới. Một thói quen cũ đem sang nơi mới — ăn sáng ở quán đầu ngõ, tưới cây mỗi chiều — giúp nơi mới dần thành "của mình".
- Cho phép mình buồn dù đã đồng ý thay đổi. Chính mình quyết định bán nhà vẫn được buồn vì mất nhà.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi cha mẹ già phải rời căn nhà cũ, đừng chỉ nói về tiện nghi của chỗ ở mới. Hãy hỏi về căn nhà cũ: những năm đầu dọn về, những trận lụt, những cái Tết. Để họ kể. Giúp họ chọn mang theo vài món đồ có ý nghĩa, dù chỗ mới chật. Với trẻ con, hãy để các em được chào tạm biệt bạn bè, được giữ liên lạc, và được buồn mà không bị bảo "nhà mới đẹp hơn mà".
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn vì mất nơi chốn thường nhẹ dần khi người ta bén rễ ở nơi mới. Nhưng với những thay đổi đột ngột như thiên tai, mất nhà vì sự cố, nỗi buồn có thể đi kèm sốc và lo âu kéo dài. Nên gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc chuyên gia tâm lý khi buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú; ăn ngủ, học hành, làm việc bị ảnh hưởng rõ; hoặc có ý nghĩ về cái chết, làm hại bản thân. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Glenn Albrecht, Earth Emotions: New Words for a New World (2019) — cuốn sách của người đặt ra chữ solastalgia, giải thích bối cảnh ra đời khái niệm.
- Thơ Đường về quê hương trong các tuyển tập thơ Đường có bản dịch tiếng Việt — đọc để thấy nỗi buồn vì nơi chốn đã được người xưa nói rất hay.
- Nếu gia đình đang trải qua di dời, nhiều phường, xã có cán bộ, tổ chức đoàn thể hỗ trợ — hỏi để biết quyền lợi, bớt được một nỗi lo chồng lên nỗi buồn.
Câu hỏi thường gặp
Buồn khi chuyển nhà có bình thường không?
Rất bình thường. Nơi ở lâu năm gắn với ký ức, thói quen và bản sắc của mỗi người. Mất nó là một mất mát thật, dù việc chuyển đi là tự nguyện hay hợp lý.
Solastalgia là gì?
Là chữ do nhà triết học Glenn Albrecht đặt ra năm 2005, chỉ nỗi buồn khi nơi mình đang sống bị biến đổi đến mức không còn nhận ra. Khác với nhớ nhà khi ở xa, solastalgia là cảm giác mất quê ngay tại quê.
Vì sao bán nhà cũ của bố mẹ lại buồn hơn cả lúc bố mẹ mất?
Vì căn nhà là cái khung cuối cùng giữ ký ức về người đã khuất trong đời thường. Khi nó mất đi, nhiều người mới cảm thấy mất mát trọn vẹn. Phản ứng này không có gì lạ.
Làm sao giúp trẻ con đỡ buồn khi chuyển nhà?
Cho trẻ chào tạm biệt bạn bè và căn nhà cũ, mang theo đồ vật yêu thích, giữ một vài thói quen cũ ở chỗ mới, và để trẻ được nói rằng mình buồn mà không bị gạt đi.
Quê thay đổi nhiều, làm sao để bớt buồn mỗi lần về?
Chấp nhận rằng có thể vừa mừng cho quê vừa tiếc cảnh cũ. Tìm những gì còn lại như người quen, món ăn, ngôi đình, và kể lại cảnh cũ cho con cháu để nó sống tiếp trong câu chuyện gia đình.