Nguyễn Bính: nỗi buồn chân quê trong Tương tư, Chân quê

Nỗi buồn chân quê của Nguyễn Bính là nỗi buồn của những mối tình làng dang dở, của người con gái lỡ bước sang ngang, của kẻ tha hương nhớ nhà, và của một làng quê đang dần mất đi vẻ mộc mạc trước làn gió thành thị. Ông nói nỗi buồn ấy bằng giọng lục bát gần như ca dao, nên đọc lên thấy quen như lời của chính người nhà quê. Hoài Thanh gọi hồn thơ ấy là "quê mùa", và đó là lời khen.

Nguyễn Bính: thi sĩ của làng

Nguyễn Bính tên thật là Nguyễn Trọng Bính (1918–1966), quê làng Thiện Vịnh, vùng Vụ Bản, Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Ông mồ côi mẹ từ nhỏ, học chữ ở nhà, làm thơ từ rất sớm. Cuối thập niên 1930, thơ ông xuất hiện giữa lúc Thơ Mới đang sôi nổi với những giọng Tây hoá, và chính vì thế mà nổi bật: một giọng rất ta, rất làng.

Các tập thơ trước năm 1945 gồm Tâm hồn tôi, Lỡ bước sang ngang (1940), Hương cố nhân, Mười hai bến nước… Ông đi nhiều, sống lang bạt ở nhiều nơi, kể cả vào Nam. Sau này ông còn sáng tác nhiều, nhưng nỗi buồn chân quê đặc trưng nhất nằm ở giai đoạn Thơ Mới.

Trong Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh xếp ông vào danh sách các hồn thơ đa dạng của thời đại với chữ "quê mùa", và nhận xét đại ý rằng thơ Nguyễn Bính đánh thức người nhà quê vẫn ẩn náu trong lòng mỗi chúng ta.

Nỗi buồn của tình làng dang dở

Bài Tương tư là một trong những bài nổi tiếng nhất về nỗi nhớ yêu đơn phương trong thơ Việt:

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người.

Hai thôn kề nhau mà như cách trở. "Chín nhớ mười mong" là cách nói dân gian, gợi nỗi nhớ nhiều tới mức đếm không xuể. Cấu trúc "một người… một người" ôm trọn câu thơ như hai người chỉ cách nhau vài chữ mà không chạm được tới nhau. Cả bài thơ là chuỗi trách móc dịu dàng của người con trai thầm thương, kể cả câu nổi tiếng so tương tư với bệnh của trời: gió mưa là bệnh của giời, còn tương tư là bệnh của "tôi yêu nàng".

Nỗi buồn ở đây là nỗi buồn rất đời thường: thích một người mà không dám nói, chờ mà người không biết. Nó cũng là đề tài mà người trẻ hôm nay tìm kiếm rất nhiều. Đọc Tương tư, nhiều người thấy được an ủi vì nỗi buồn yêu đơn phương của mình đã có người nói hộ từ gần một thế kỷ trước.

Chân quê: buồn vì quê đang đổi khác

Bài Chân quê mở đầu bằng hai câu ai cũng thuộc:

Hôm qua em đi tỉnh về,
Đợi em ở mãi con đê đầu làng.

Người con gái đi tỉnh về với khăn nhung, quần lĩnh, áo cài khuy bấm. Người con trai đứng chờ ở đầu đê không vui, mà buồn. Anh nhắc lại những thứ của ngày xưa — yếm lụa sồi, áo tứ thân, khăn mỏ quạ — rồi van nài em "hãy giữ nguyên quê mùa".

Đây là một nỗi buồn tinh tế: không phải buồn vì người yêu bỏ đi, mà buồn vì người yêu thay đổi, vì cái quê trong người ấy đang mất dần. Nhìn rộng ra, đó là nỗi buồn của cả một làng quê trước làn sóng đô thị hoá đầu thế kỷ 20. Câu chuyện vẫn rất gần với hôm nay, khi người trẻ ra thành phố học, làm việc, rồi trở về quê với những thói quen khác, và người ở lại thấy chút gì đó hụt hẫng.

Lỡ bước sang ngang: buồn của người con gái

Bài thơ dài Lỡ bước sang ngang kể chuyện một người con gái phải lấy chồng không như ý, qua lời người chị dặn em. Bài thơ nối tiếp mạch ca dao than thân của người phụ nữ xưa: không được chọn chồng, phải xa nhà, phải chịu cảnh "lỡ" mà không quay lại được. Hai câu được nhắc nhiều:

Em ơi em ở lại nhà,
Vườn dâu em đốn mẹ già em thương.

Lời dặn giản dị mà nặng: người đi rồi, mọi trách nhiệm và yêu thương với mẹ già, với vườn dâu, trao lại cho người ở lại. Nỗi buồn ở đây là nỗi buồn chia lìa, và cả nỗi buồn của người không còn đường lùi.

Buồn tha hương

Nguyễn Bính sống lang bạt nhiều năm, và nỗi buồn của kẻ xa quê thấm trong nhiều bài như Xuân tha hương, Hành phương Nam, Những bóng người trên sân ga. Sân ga, bến đò, con tàu — những hình ảnh của chia ly thời hiện đại — xuất hiện trong thơ ông với một nỗi buồn rất mới: không còn là cảnh tiễn biệt bên sông trong thơ cổ, mà là sân ga với tiếng còi tàu, những người đi không hẹn ngày về.

Vì sao giọng quê lại buồn đến vậy

Có mấy lý do khiến thơ Nguyễn Bính chạm vào lòng người đọc sâu như vậy:

1. Thể lục bát gần ca dao. Nhịp lục bát là nhịp người Việt nghe từ lời ru. Nỗi buồn nói bằng nhịp ấy đi thẳng vào chỗ rất sâu trong ký ức.
2. Hình ảnh quen thuộc. Giàn trầu, hàng cau, giếng nước, con đê, vườn dâu — toàn những thứ người Việt nông thôn từng sống cùng.
3. Nỗi buồn không bi thảm. Thơ ông buồn mà nhẹ, có chút hờn dỗi, chút trách móc dịu dàng, không gào thét. Kiểu buồn ấy dễ chia sẻ.
4. Đúng lúc. Khi làng quê đang đổi khác, người đọc thành thị có nhu cầu tìm lại cái quê trong mình, và thơ ông đáp đúng nhu cầu đó.

Nhiều bài thơ của Nguyễn Bính đã được phổ nhạc và trở nên quen thuộc qua tiếng hát; điều đó càng làm nỗi buồn chân quê của ông đi xa hơn văn bản.

Đọc Nguyễn Bính thế nào hôm nay

• Đọc to, đọc chậm. Thơ Nguyễn Bính viết để ngâm, để đọc thành tiếng. Đọc thầm sẽ mất nửa cái hay.
• Đặt cạnh ca dao. Đọc Lỡ bước sang ngang sau vài câu ca dao than thân; đọc Tương tư sau vài câu ca dao tình yêu. Sẽ thấy rõ ông đã học và làm mới ca dao thế nào.
• Nghĩ về "chân quê" của mình. Ai đã đi xa nhà đều có lúc thấy mình đổi khác. Đọc Chân quê, có thể tự hỏi: thứ gì của quê mình mình muốn giữ lại?
• Khi buồn vì yêu đơn phương. Tương tư là một người bạn tốt. Nhưng nếu nỗi buồn kéo dài, nặng đến mức ảnh hưởng ăn ngủ, học làm, hãy tìm một người để kể, và đọc thêm các bài về chuyện tình cảm ở danh mục khác của trang.

Muốn đọc thêm, có thể tìm tuyển tập thơ Nguyễn Bính, phần viết về ông trong Thi nhân Việt Nam, và các bài nghiên cứu về chất ca dao trong Thơ Mới.