Nhạc blues là gì: âm nhạc sinh ra từ nỗi buồn của người Mỹ gốc Phi

Blues là dòng nhạc ra đời từ cộng đồng người Mỹ gốc Phi ở miền Nam nước Mỹ khoảng cuối thế kỷ 19, trong đói nghèo và phân biệt chủng tộc sau thời nô lệ. Tên gọi "the blues" vốn là tiếng lóng tiếng Anh chỉ nỗi buồn chán. Nhưng điều làm blues đặc biệt là nó không chỉ than: người hát blues kể nỗi khổ bằng giọng mỉa mai, hóm hỉnh, có khi rủ người ta nhảy — hát về nỗi buồn để đuổi nỗi buồn đi.

"The blues": khi màu xanh thành tên của nỗi buồn

Trong tiếng Anh, "feeling blue" là thấy buồn. Cách nói "the blues" thường được truy về cụm "blue devils" — những con quỷ xanh — từng dùng ở Anh để chỉ tâm trạng u uất, chán nản. Tới thế kỷ 19, "the blues" đã là cách nói thông dụng cho nỗi buồn rầu.

Khi một dòng nhạc của người da đen miền Nam mang cái tên này, người ta hiểu ngay nó nói về cái gì. Nhưng như sẽ thấy, blues không chỉ là "nhạc buồn". Nó là một cách sống chung với nỗi buồn.

Blues ra đời từ đâu

Blues không có một ngày sinh hay một người sáng lập. Nó hình thành dần trong những vùng như đồng bằng sông Mississippi, từ nhiều nguồn:

• Bài ca lao động của người làm đồn điền, làm đường sắt, có lối một người xướng nhiều người đáp.
• Tiếng gọi ngoài đồng (field holler): những câu hát tự do, ngân dài, một người cất lên giữa ruộng bông.
• Thánh ca của người da đen và những bài kể chuyện dân gian.
• Nhạc cụ rẻ tiền: cây guitar cũ, cây kèn harmonica, có khi chỉ là cổ chai hay con dao trượt trên dây đàn.

Hoàn cảnh sống là phần không tách rời. Sau khi chế độ nô lệ bị bãi bỏ, phần lớn người da đen miền Nam vẫn sống trong nghèo khổ, làm tá điền nợ nần, chịu những luật phân biệt chủng tộc và bạo lực. Blues ra đời như tiếng nói của những người ít có nơi nào khác để nói.

Những cột mốc chính

• Khoảng đầu thập niên 1900: W. C. Handy, một nhạc sĩ có học, kể trong hồi ký Father of the Blues rằng ông nghe một người đàn ông ở ga xép Tutwiler, Mississippi, vừa trượt dao lên dây guitar vừa hát — thứ âm thanh mà ông gọi là kỳ lạ nhất từng nghe.
• 1912 – 1914: Handy xuất bản The Memphis Blues rồi Saint Louis Blues, đưa blues lên bản nhạc in và tới các ban nhạc khắp nước Mỹ.
• 1920: Mamie Smith thu Crazy Blues, thường được coi là bản thu blues đầu tiên của một ca sĩ da đen, bán rất chạy và mở ra thị trường đĩa blues.
• Thập niên 1920: thời của các nữ danh ca như Ma Rainey, được gọi là "mẹ của blues", và Bessie Smith, "nữ hoàng blues".
• Thập niên 1920 – 1930: các nghệ sĩ blues đồng quê hát một mình với guitar, nhiều người khiếm thị như Blind Lemon Jefferson, Blind Willie McTell. Robert Johnson thu âm vào năm 1936 và 1937, để lại số bài không nhiều nhưng ảnh hưởng rất lâu.
• Thập niên 1940 – 1950: nhiều người da đen di cư lên phía bắc. Ở Chicago, Muddy Waters và những người khác cắm điện cho cây guitar, khai sinh blues điện. B. B. King đưa tiếng guitar blues tới khán giả khắp thế giới.
• Về sau: blues trở thành gốc rễ của jazz, rhythm and blues, rock and roll. Ban nhạc Anh The Rolling Stones lấy tên từ một bài của Muddy Waters.

Nghe ra nỗi buồn trong cấu trúc blues

Nốt xanh (blue note)

Blues nổi tiếng với những "nốt xanh": một số nốt trong âm giai (thường là bậc ba, bậc bảy, có khi bậc năm) được hát hoặc đàn thấp đi một chút, lơ lửng giữa trưởng và thứ. Tai người nghe cảm thấy một sự vênh nhẹ, như giọng nói chùng xuống giữa câu. Ca sĩ và người chơi guitar còn nắn, uốn những nốt này — rất gần với cách đàn bầu uốn cao độ trong nhạc Việt.

Mười hai ô nhịp và câu lặp

Dạng blues phổ biến nhất dài mười hai ô nhịp, xoay quanh ba hợp âm. Lời thường theo khuôn ba dòng: dòng đầu nêu nỗi khổ, dòng hai lặp lại dòng đầu (có khi đổi chút), dòng ba trả lời hoặc chốt lại, thường bằng một ý bất ngờ, hóm hỉnh.

Ví dụ tự đặt bằng tiếng Việt để thấy khuôn ấy: "Sáng nay thức dậy, trời mưa mà ví thì không còn đồng nào / Sáng nay thức dậy, trời mưa mà ví thì không còn đồng nào / Ông chủ trọ gõ cửa đòi tiền, mình nín thở giả vờ đi vắng từ hôm nào." Dòng lặp cho người hát thời gian nghĩ câu trả lời, cho người nghe thời gian thấm nỗi khổ, rồi câu thứ ba mở ra một tiếng cười gượng.

Hỏi và đáp

Trong blues, giọng hát và cây đàn trò chuyện với nhau: hát xong một câu, guitar "đáp" lại bằng một đoạn ngắn. Lối hỏi đáp này có gốc từ bài ca lao động. Người hát không bao giờ hoàn toàn một mình — ít nhất còn cây đàn đáp lời.

Hát buồn để hết buồn: nghịch lý của blues

Ai mới nghe blues dễ nghĩ đây là nhạc than thở. Nhưng những người viết sâu về blues đều nhấn mạnh điều ngược lại.

Nhà văn Ralph Ellison, trong một bài viết năm 1945, mô tả blues đại ý là sự thôi thúc giữ cho những chi tiết đau đớn của một trải nghiệm tàn nhẫn còn sống trong ý thức, rồi vượt qua chúng — không bằng sự an ủi triết lý, mà bằng cách vắt ra từ chúng một chất trữ tình gần như bi hài. Albert Murray, trong cuốn Stomping the Blues (1976), còn đi xa hơn: theo ông, nhạc blues là thứ để người ta xua "the blues" — tức nỗi buồn chán — bằng cách cùng nhau nhảy, cười, sống tiếp.

Từ đó có thể thấy blues giúp người buồn theo mấy cách:

• Gọi tên nỗi khổ. Nói thẳng ra mình đang mất việc, bị bỏ, không có tiền, thay vì giấu.
• Cho nỗi khổ một hình thức. Khuôn mười hai ô nhịp, ba dòng lời biến cái hỗn độn thành thứ có đầu có cuối, có thể kiểm soát được.
• Thêm chút hài hước. Câu thứ ba hay châm biếm, tự giễu. Cười được về nỗi khổ của mình là đã đứng cao hơn nó một chút.
• Làm cho nỗi khổ thành chuyện chung. Hát ở quán, ở hiên nhà, cho cộng đồng nghe. Ai cũng từng "có blues", nên ai cũng hiểu.

Blues và hát xẩm: hai tiếng hát của người khổ

Người Việt có một thứ âm nhạc mang nhiều nét tương đồng đáng ngạc nhiên với blues: hát xẩm.

Hai dòng nhạc cách nhau nửa vòng Trái Đất, không hề ảnh hưởng nhau, nhưng cùng cho thấy một điều: ở đâu có người khổ mà không có quyền lên tiếng, ở đó họ tìm ra cách hát. Và tiếng hát ấy hiếm khi chỉ là than thở — nó luôn có cả sự tự trọng và tiếng cười.

Nghe blues hôm nay, và học gì từ nó

Việc làm được ngay

• Nghe theo thời kỳ. Bắt đầu với một bản thu đồng quê thập niên 1920 – 1930 (một người, một cây đàn), rồi tới blues điện Chicago, rồi một bản rock chịu ảnh hưởng blues. Sẽ nghe ra mạch nối.
• Để ý câu thứ ba. Khi nghe một bài blues kèm lời dịch, chú ý dòng chốt: nó thường bất ngờ, mỉa mai, có khi rất buồn cười.
• Thử viết "blues của mình". Một ngày tệ, viết ba dòng theo khuôn blues: nêu chuyện, lặp lại, rồi chốt bằng một ý tự giễu. Không cần hát. Việc đặt nỗi bực vào một khuôn có nhịp, có chút hài, thường làm nó nhỏ lại. Nếu muốn viết sâu hơn về cảm xúc, có những phương pháp viết biểu cảm đã được nghiên cứu, ở các trang chuyên về thư giãn và chánh niệm trong hệ.

Một lời nhắc

Tinh thần blues là đối diện nỗi khổ chứ không gồng chịu một mình. Nếu nỗi buồn của bạn đã kéo dài nhiều tuần, khiến bạn mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ rối loạn, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, thì việc cần làm là nói với người tin cậy và gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Đọc thêm

• Father of the Blues — hồi ký của W. C. Handy.
• Stomping the Blues — Albert Murray (1976).
• Các bảo tàng về blues ở Mỹ như Delta Blues Museum (Clarksdale, Mississippi), cho ai có dịp đi xa.
• Trong wiki này: bài về đàn bầu, đàn nhị, sáo trúc và bài về nhạc cổ điển buồn.