Nhạc cổ điển buồn nổi tiếng: Barber, Chopin và chuyện Albinoni

Những bản nhạc cổ điển buồn nổi tiếng nhất thường được nhắc tới là Adagio for Strings của Samuel Barber (1936), Prelude cung Mi thứ và khúc tang lễ trong Sonata số 2 của Chopin, và "Adagio của Albinoni" — bản nhạc mà thật ra phần lớn do nhà nghiên cứu người Ý Remo Giazotto soạn và công bố năm 1958. Chúng buồn nhờ những thứ có thể chỉ ra được: nhịp rất chậm, giai điệu đi từng bước nhỏ, những nốt nghịch tai được kéo dài rồi mới được "giải" về chỗ êm.

Barber và Adagio for Strings: nỗi buồn lớn dần rồi im bặt

Samuel Barber là nhà soạn nhạc Mỹ. Năm 1936, khi mới ngoài hai mươi tuổi, ông viết một tứ tấu đàn dây; chương chậm của nó về sau được ông chuyển soạn cho dàn nhạc dây và trở thành Adagio for Strings. Năm 1938, nhạc trưởng Arturo Toscanini cùng dàn nhạc giao hưởng NBC trình diễn lần đầu trên sóng phát thanh, và bản nhạc nhanh chóng nổi tiếng.

Từ đó, Adagio for Strings gắn với những khoảnh khắc tưởng niệm lớn: nó vang lên trên sóng phát thanh Mỹ khi Tổng thống Franklin Roosevelt qua đời năm 1945 và khi Tổng thống John F. Kennedy qua đời năm 1963, và còn được dùng trong nhiều phim. Thính giả một chương trình phát thanh của BBC từng bình chọn đây là bản nhạc cổ điển buồn nhất.

Vì sao nghe buồn

• Rất chậm. Từng nốt kéo dài, gần như không có nhịp mạnh để bám.
• Giai điệu đi từng bước. Không nhảy xa, cứ nhích lên từng nốt một, như người cố gượng dậy.
• Nốt treo. Rất nhiều chỗ một bè giữ nguyên nốt cũ trong khi các bè khác đã đổi hợp âm, tạo ra sự căng nhẹ, rồi mới trượt về chỗ yên.
• Cao trào và khoảng lặng. Giai điệu leo dần lên âm vực rất cao, căng tới đỉnh — rồi cả dàn nhạc im bặt. Sau khoảng lặng, nhạc trở lại thật khẽ. Nhiều người nghe kể rằng chính khoảnh khắc im lặng đó làm họ nghẹn.

Chopin: nỗi buồn của người xa xứ

Frédéric Chopin (1810–1849) sinh ở Ba Lan, sống phần lớn đời trưởng thành ở Paris từ đầu thập niên 1830 và không bao giờ trở về quê. Ông viết gần như toàn bộ cho piano. Âm nhạc của ông không phải lúc nào cũng buồn — có những điệu valse, mazurka, polonaise rất sôi nổi — nhưng những trang buồn nhất của ông thuộc loại được nghe nhiều nhất thế giới.

Franz Liszt, bạn và cũng là đồng nghiệp của Chopin, khi viết sách về ông đã bàn nhiều về chữ Ba Lan żal: một thứ cảm xúc pha trộn giữa tiếc nuối, buồn thương, nhớ nhung và cả một chút phẫn uất, mà Liszt cho là thấm khắp âm nhạc Chopin. Chữ ấy khó dịch, giống như nhiều nỗi buồn mang tên riêng khác trên thế giới.

Prelude cung Mi thứ, Op. 28 số 4

Một bản rất ngắn, chừng hai phút. Tay phải chỉ hát một giai điệu đơn giản, gần như đứng yên quanh vài nốt. Tay trái lặp lại những hợp âm đổi dần từng nốt một, chậm rãi trượt xuống như ánh sáng tắt dần. Không có gì kịch tính cho tới gần cuối, khi nhạc dâng lên một chút rồi lắng hẳn. Bản prelude này được chơi trong lễ tang của chính Chopin ở Paris năm 1849.

Khúc tang lễ trong Sonata số 2

Chương thứ ba của Sonata cho piano số 2 cung Si giáng thứ là khúc hành khúc tang lễ nổi tiếng nhất từng được viết. Điều ít người để ý là ở giữa bản nhạc có một đoạn hoàn toàn khác: một giai điệu dịu dàng, sáng hơn, như một kỷ niệm đẹp chợt về. Rồi nhịp bước chậm nặng nề quay lại. Sự đặt cạnh nhau giữa cái nặng và cái dịu là điều làm bản nhạc vượt lên trên một khúc nhạc nghi lễ.

Nocturne cung Đô thăng thứ (in sau khi ông mất)

Một bản nocturne thời trẻ, được nhiều người biết tới qua bộ phim The Pianist (2002). Giai điệu hát như giọng người, có những đoạn bay lên chớp nhoáng rồi lại chìm xuống.

Chuyện "Adagio của Albinoni": bản nhạc buồn mang tên người khác

Tomaso Albinoni (1671–1751) là nhà soạn nhạc thời Baroque ở Venice. Bản "Adagio cung Son thứ" mà ta nghe trong vô số phim, đám cưới, lễ tưởng niệm thường được in tên ông. Nhưng câu chuyện thật khác.

Năm 1958, nhà nghiên cứu âm nhạc người Ý Remo Giazotto — người đã dành nhiều năm nghiên cứu và lập danh mục tác phẩm Albinoni — công bố bản Adagio này. Ông nói đã "dựng lại" nó từ một mảnh bản thảo của Albinoni, chỉ gồm dòng bè trầm và vài ô nhịp giai điệu, tìm thấy ở thư viện Dresden. Nhưng mảnh bản thảo ấy chưa bao giờ được công bố cho giới nghiên cứu kiểm tra. Ngày nay phần đông các nhà nghiên cứu coi bản Adagio về cơ bản là sáng tác của chính Giazotto, mang phong cách của thế kỷ 20 nhiều hơn của thời Baroque.

Câu chuyện này dạy một bài học thú vị về cách ta nghe: cái tên "Albinoni" và lớp áo "nhạc cổ ba trăm năm" làm nhiều người nghe thấy bản nhạc thiêng liêng, cổ kính hơn. Nỗi buồn ta cảm nhận một phần do giai điệu, một phần do câu chuyện ta được kể kèm theo.

Những bản nhạc buồn khác đáng nghe

Điều gì trong âm nhạc làm ta rơi nước mắt

Năm 1991, nhà tâm lý học âm nhạc John Sloboda hỏi những người nghe nhạc thường xuyên về các đoạn nhạc cụ thể khiến họ rơi nước mắt, nghẹn cổ hay nổi da gà. Ông thấy những đoạn làm người ta rơi lệ thường chứa một loại nốt mà giới nhạc gọi là appoggiatura — tạm gọi là nốt "níu": một nốt nghịch tai được nhấn vào, đứng một lúc, rồi mới giải về nốt êm bên cạnh. Những chuỗi giai điệu lặp lại, mỗi lần một bậc thấp hơn hoặc cao hơn, cũng hay gây xúc động.

Nốt níu giống một tiếng thở dài có cao độ: căng lên, rồi buông. Adagio for Strings đầy những chỗ như vậy. Nhạc của Chopin cũng thế. Có lẽ đó là lý do những bản nhạc này, dù không có lời, vẫn làm người nghe ở nhiều nền văn hoá cùng xúc động.

Còn câu hỏi "vì sao đang buồn lại thích nghe nhạc buồn" là một đề tài riêng; ở đây chỉ nhắc rằng nỗi buồn trong nhạc không lời có một lợi thế: nó không kể câu chuyện của ai cụ thể, nên ai nghe cũng đặt được câu chuyện của mình vào.

Nghe nhạc cổ điển buồn hôm nay

Việc làm được ngay

• Nghe trọn một bản, không làm gì khác. Adagio for Strings chỉ khoảng tám đến mười phút. Tắt thông báo, nghe từ đầu đến cuối, chú ý khoảnh khắc im lặng sau cao trào.
• Nghe Chopin bằng hai phiên bản. So hai nghệ sĩ chơi cùng bản Prelude số 4: người chơi chậm hơn, người nhấn khác. Nỗi buồn đổi sắc theo bàn tay người chơi.
• Thử nghe "mù tên". Nhờ ai bật một bản mà không nói tên, rồi tự hỏi mình cảm thấy gì. Sau đó mới đọc câu chuyện của bản nhạc. Đây là cách hay để thấy bao nhiêu phần cảm xúc đến từ nhạc, bao nhiêu từ câu chuyện — như trường hợp "Albinoni".
• Đi nghe hoà nhạc. Các nhà hát lớn ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh có các chương trình hoà nhạc giao hưởng định kỳ. Nghe dàn dây thật trong khán phòng là trải nghiệm khác hẳn qua tai nghe.

Khi nào cần tìm người giúp

Khóc khi nghe nhạc là phản ứng bình thường, thậm chí lành mạnh. Nhưng nếu bạn thấy mình buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú với cả âm nhạc từng yêu, ăn ngủ đảo lộn, hay có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — hãy nói với người thân và gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Đọc thêm

• Musicophilia của Oliver Sacks — những câu chuyện về âm nhạc và bộ não.
• Các sách tiểu sử Chopin; đọc kèm thư từ của ông để thấy nỗi nhớ quê trong đời thực.
• Trong wiki này: bài về blues, về Picasso thời kỳ xanh và về vì sao ta khóc khi xem phim.