Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu, 1889–1939) được xem là nhà thơ của chữ "sầu" vì thơ ông thấm một nỗi buồn mới: buồn vì chán cõi trần, buồn vì tình, buồn vì tài mà không gặp thời, và ông nói nỗi buồn ấy bằng cái tôi riêng, rất "ngông". Từ Khối tình con đến Muốn làm thằng Cuội, nỗi sầu của Tản Đà vừa còn dáng thơ cổ, vừa mở ra giọng lãng mạn mà Thơ Mới sau này đi tiếp.
Người đứng giữa hai thế kỷ
Nguyễn Khắc Hiếu sinh năm 1889 ở làng Khê Thượng, vùng Bất Bạt, Sơn Tây cũ (nay thuộc Hà Nội), trong một gia đình nhà nho. Bút danh Tản Đà ghép từ núi Tản Viên và sông Đà, hai biểu tượng của quê ông. Ông học chữ Hán, đi thi nhưng không đỗ, rồi bỏ khoa cử đi làm báo, viết văn, dịch sách. Ông từng chủ trương An Nam tạp chí vào thập niên 1920, nhiều lần đình bản vì thiếu tiền.
Tản Đà sống đúng thời giao thời: Nho học tàn lụi, chữ quốc ngữ và báo chí lên ngôi, xã hội thuộc địa đổi thay chóng mặt. Ông vừa mang tâm thế nhà nho, vừa là một trong những người đầu tiên sống bằng ngòi bút trên thị trường sách báo. Ông mất năm 1939 trong cảnh nghèo.
Khi Hoài Thanh và Hoài Chân soạn Thi nhân Việt Nam, những lời trân trọng ở phần đầu sách được dành cho Tản Đà: hai ông coi Tản Đà như người dạo những bản đàn mở đầu cho cuộc hoà nhạc mới của thi ca, người của hai thế kỷ, đứng giữa thơ cũ và Thơ Mới.
Sầu trong Tản Đà là sầu gì
Thơ trung đại cũng có sầu, nhưng thường là sầu thời thế, sầu thân phận theo khuôn mẫu. Cái mới của Tản Đà là ông nói về nỗi buồn của chính mình, một cá nhân với những khao khát riêng. Có thể chia nỗi sầu ấy thành mấy lớp:
| Lớp sầu | Biểu hiện trong thơ |
|---|---|
| Sầu tình | Khối tình con, những bài thơ yêu đương mơ màng, tình không trọn |
| Sầu đời, chán trần thế | Muốn làm thằng Cuội, những giấc mộng lên tiên, lên trăng |
| Sầu vì tài không gặp thời | Hầu trời, những bài than văn chương rẻ rúng |
| Sầu non nước | Thề non nước, nỗi buồn chia lìa mang bóng thời cuộc |
| Sầu thời gian | Cảm thu, tiễn thu, lá rụng gợi danh vọng phù du |
"Khối tình" và giọng sầu mới
Tập Khối tình con ra đời giữa thập niên 1910, đánh dấu tên tuổi Tản Đà. Chữ "khối tình" là một hình ảnh lạ: tình cảm, nỗi sầu được hình dung như một khối có hình hài, nặng trĩu, mang theo không bỏ xuống được. Đó là cách vật chất hoá nỗi buồn, giống như cách người ta hôm nay nói "nặng lòng", "đá đè trong ngực".
Giọng thơ ở đây đã khác giọng nhà nho. Nhà nho buồn thì giữ gìn, kín đáo. Tản Đà buồn thì nói ra, đôi khi rất ủy mị, đôi khi rất ngông. Chính sự dám nói về nỗi buồn cá nhân ấy làm ông thành người mở đường.
Muốn làm thằng Cuội: sầu mà ngông
Bài thơ nổi tiếng nhất về nỗi chán đời của Tản Đà mở đầu:
Đêm thu buồn lắm chị Hằng ơi,
Trần thế em nay chán nửa rồi.
Chỉ hai câu mà đã có đủ chất Tản Đà. "Buồn lắm" — nói thẳng, không vòng vo. "Chán nửa rồi" — chán, nhưng mới "nửa", một cách nói vừa thật vừa đùa. Và người nhà thơ tâm sự không phải với một tri kỷ trần gian, mà với chị Hằng trên cung trăng. Phần sau bài thơ là mơ ước được lên trăng, ngồi cạnh chị Hằng, nhìn xuống trần gian mà cười.
Đây là nỗi buồn tìm lối thoát bằng mộng tưởng. Hoài Thanh và nhiều nhà phê bình gọi đó là cái "ngông" của Tản Đà: một người buồn đời đến mức muốn rời bỏ trần thế, nhưng lại nói chuyện ấy bằng giọng đùa cợt, tự tin, như thể mình đủ tư cách làm bạn với tiên. Cái ngông là cách giữ phẩm giá khi đời không trọng mình.
Cần đọc đúng: "rời trần thế" ở đây là mộng lên trăng, một hình ảnh thơ lãng mạn quen thuộc, không phải nói về cái chết. Bài thơ là tiếng thở dài và nụ cười của người mơ mộng.
Thề non nước và Cảm thu, tiễn thu
Thề non nước mở đầu bằng hai câu lục bát đã thành quen thuộc:
Nước non nặng một lời thề,
Nước đi đi mãi không về cùng non.
Bề mặt là chuyện tình: non (núi) và nước thề nguyền, rồi nước đi mà không về. Nhiều người đọc thấy trong đó nỗi buồn chia lìa của non sông thời thuộc địa. Tản Đà để cả hai lớp nghĩa cùng sống, và đó là cái hay.
Ở Cảm thu, tiễn thu, có hai câu được nhắc nhiều:
Vèo trông lá rụng đầy sân,
Công danh phù thế có ngần ấy thôi.
Chữ "vèo" rất nhanh, rất nhẹ — lá rụng trong chớp mắt. Từ cảnh lá rụng, người thơ nghĩ ngay tới công danh: cũng chóng tàn như thế. Đây là nỗi buồn của người từng ôm mộng lớn mà thấy đời trôi qua tay.
Chuyện rượu và hình ảnh "thi sĩ say"
Tản Đà nổi tiếng mê rượu, và rượu xuất hiện nhiều trong thơ, trong giai thoại về ông. Hình ảnh người thi sĩ ôm sầu bên chén rượu vì thế dễ bị lãng mạn hoá. Cần tách bạch: đó là chuyện của thơ ca và một cuộc đời cụ thể đã nhiều vất vả. Ngoài đời, rượu không làm nỗi buồn nhẹ đi, mà làm nó nặng hơn khi men tan, làm hỏng giấc ngủ và sức khoẻ. Không nên lấy hình ảnh thi sĩ say làm mẫu cho cách giải sầu.
Từ Tản Đà đến Thơ Mới
Thơ Mới bùng nổ từ năm 1932, khi Tản Đà vẫn còn sống và viết. Các nhà thơ trẻ như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu đem đến cái tôi cá nhân, nỗi buồn riêng, cách nói tự do. Nhìn lại, những điều ấy đã nhen lên trong thơ Tản Đà: dám nói "buồn lắm", dám mơ mộng, dám đặt cái tôi ngông nghênh ở giữa bài thơ. Tản Đà vẫn dùng thể thơ cũ, nhưng tâm hồn đã mới. Bài về Thơ Mới trong danh mục này bàn kỹ hơn vì sao cả một thế hệ thi sĩ buồn.
Đọc Tản Đà thế nào hôm nay
- Đọc to. Thơ Tản Đà rất nhạc, nhiều bài đã được phổ nhạc, ngâm, hát ca trù. Đọc to mới thấy nhịp.
- Để ý cách gọi tên nỗi buồn. "Khối tình", "chán nửa rồi" — Tản Đà có những cách gọi tên nỗi buồn rất sáng tạo, vừa thật vừa có chút tự giễu. Gọi được tên một cảm xúc bằng hình ảnh của riêng mình giúp ta đứng ra xa nó một chút.
- Đọc kèm tiểu sử. Cuộc đời làm báo vất vả, nghèo túng của ông giúp hiểu vì sao nỗi sầu "tài không gặp thời" lại thật đến thế.
Muốn đọc thêm, có thể tìm tuyển tập thơ văn Tản Đà, phần viết về ông trong Thi nhân Việt Nam, và các nghiên cứu về văn học giai đoạn giao thời đầu thế kỷ 20. Vùng Ba Vì, nơi có núi Tản và sông Đà, là quê hương gắn với tên ông; về đó vào mùa thu, nhìn núi Tản mờ sương, sẽ hiểu vì sao ông chọn hai chữ ấy làm tên.
Câu hỏi thường gặp
Tản Đà là ai?
Tản Đà là bút danh của Nguyễn Khắc Hiếu (1889–1939), nhà thơ, nhà văn, nhà báo đầu thế kỷ 20. Bút danh ghép từ núi Tản Viên và sông Đà. Ông được xem là người mở đường cho Thơ Mới.
Vì sao nói Tản Đà là nhà thơ của chữ "sầu"?
Vì thơ ông thấm nỗi buồn cá nhân: sầu tình, chán đời, tài không gặp thời, non nước chia lìa. Cái mới là ông nói nỗi sầu ấy bằng cái tôi riêng, thẳng thắn và ngông.
Muốn làm thằng Cuội nói về điều gì?
Bài thơ diễn tả nỗi buồn chán cõi trần và mơ ước lên cung trăng làm bạn với chị Hằng. Nỗi buồn ấy được nói bằng giọng vừa thật vừa đùa, thể hiện cái ngông của Tản Đà.
Cái "ngông" của Tản Đà là gì?
Là thái độ tự tin, phóng túng, coi mình đủ tư cách làm bạn với tiên, với trời, dù đời không trọng mình. Đó là cách người nghệ sĩ giữ phẩm giá trước hoàn cảnh bế tắc.
Tản Đà có liên quan gì tới Thơ Mới?
Tản Đà vẫn dùng thể thơ cũ nhưng đã đưa cái tôi cá nhân, nỗi buồn riêng và mộng tưởng vào thơ. Những điều ấy được Thơ Mới phát triển mạnh từ năm 1932, nên ông được coi là gạch nối giữa hai thời.
