Hai đứa trẻ của Thạch Lam, in trong tập Nắng trong vườn (1938), là truyện ngắn về nỗi buồn man mác của chị em Liên và An khi chiều tàn, đêm xuống ở một phố huyện nghèo, và niềm mong đợi chuyến tàu đêm từ Hà Nội đi qua. Truyện gần như không có cốt truyện; nỗi buồn nằm trong cảnh, trong ánh đèn leo lét, trong những kiếp người lặp lại mỗi ngày. Đó là nỗi buồn nhẹ mà thấm, rất gần với cảm giác "buồn mà không rõ vì sao" của người đọc hôm nay.
Thạch Lam và một lối viết lặng lẽ
Thạch Lam (1910–1942), tên thật Nguyễn Tường Vinh, sau đổi là Nguyễn Tường Lân, là em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo, thành viên Tự Lực văn đoàn. Khác với các tiểu thuyết luận đề của văn đoàn, Thạch Lam chuyên về truyện ngắn và tuỳ bút, viết về những con người nhỏ bé, những cảm xúc mong manh. Các tập truyện chính gồm Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942); tuỳ bút Hà Nội băm sáu phố phường in năm 1943, sau khi ông mất. Ông mất năm 1942, khi mới 32 tuổi, vì bệnh lao.
Thời thơ ấu, Thạch Lam sống một thời gian ở phố Cẩm Giàng, Hải Dương cũ, quê ngoại. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng không khí phố ga nhỏ ấy là chất liệu cho Hai đứa trẻ. Trong tập phê bình Theo dòng, ông bày tỏ quan niệm đại ý rằng văn chương không phải để đưa người đọc thoát ly hay quên lãng, mà để làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn, biết thương những kiếp người lam lũ.
Buổi chiều: nỗi buồn bắt đầu
Truyện mở ra bằng tiếng trống thu không gọi buổi chiều, và câu văn đã thành kinh điển:
Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào.
Chữ "chiều" lặp lại hai lần ngay đầu câu như một tiếng thở. Nhịp câu dài, chậm, nhiều thanh bằng, đúng là "êm ả như ru". Thạch Lam không tả nỗi buồn ngay; ông để người đọc ngấm dần qua âm thanh, màu sắc: phương tây đỏ rực như lửa cháy, những đám mây ánh hồng, chợ đã vãn, mấy đứa trẻ nhà nghèo nhặt nhạnh những thứ còn sót lại.
Rồi tới cảm xúc của Liên, cô chị:
Liên không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn.
"Không hiểu sao" — đây là chìa khoá của cả truyện. Nỗi buồn của Liên không có nguyên nhân cụ thể. Không ai mắng, không ai mất. Chỉ là chiều xuống, ngày tàn, và một đứa trẻ nhạy cảm cảm thấy điều gì đó trôi qua.
Những kiếp người dưới ngọn đèn
Khi đêm xuống, phố nhỏ hiện ra với những con người quen thuộc: chị Tí với hàng nước, ngọn đèn con leo lét; bác phở Siêu gánh hàng; vợ chồng bác Xẩm ngồi trên manh chiếu; bà cụ Thi tâm trí không còn minh mẫn. Mỗi tối họ đều có mặt, làm đúng những việc ấy, kiếm chẳng được bao nhiêu.
| Hình ảnh | Ý nghĩa gợi ra |
|---|---|
| Ngọn đèn con của chị Tí | Một chút sáng nhỏ nhoi giữa bóng tối mênh mông; kiếp sống leo lét |
| Bóng tối phố nhỏ | Sự tù túng, đơn điệu, không lối ra |
| Chuyến tàu đêm | Một thế giới khác, sáng, vui, xa xôi; niềm mơ ước |
| Hà Nội trong ký ức Liên | Quá khứ đầy đủ đã mất; một vùng sáng rực |
| Bầu trời đầy sao | Cái rộng lớn khiến con người thấy mình nhỏ bé |
Thạch Lam không bình luận, không kêu gọi. Ông chỉ đặt những con người ấy dưới ngọn đèn và để người đọc nhìn. Nỗi buồn ở đây là nỗi buồn của sự lặp lại: hôm nay như hôm qua, ngày mai như hôm nay. Những người ấy vẫn chờ đợi "một cái gì tươi sáng" cho sự sống nghèo khổ hằng ngày, dù không ai biết cái đó là gì.
Chuyến tàu đêm: buồn và mong
Liên và An cố thức để chờ chuyến tàu đêm. Không phải để đi đâu, không chờ ai xuống. Chỉ để nhìn nó đi qua. Khi tàu tới, các toa sáng trưng, đồng và kền lấp lánh, rồi tàu đi, chỉ còn đốm lửa nhỏ xa dần. Với hai chị em, đó là khoảnh khắc được chạm vào một thế giới khác: Hà Nội, nơi gia đình từng sống trước khi sa sút, sáng rực và huyên náo.
Hình ảnh này làm cho nỗi buồn của truyện không trở thành tuyệt vọng. Có buồn, nhưng cũng có mong. Có tù túng, nhưng cũng có một khát khao, dù mơ hồ, về điều tốt đẹp hơn. Nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng giá trị nhân đạo của Hai đứa trẻ nằm ở đó: Thạch Lam thương những kiếp người nhỏ bé và trân trọng niềm hy vọng mong manh của họ.
"Buồn man mác" và buồn vô cớ
Nỗi buồn của Liên rất gần với cảm giác mà nhiều người hôm nay gõ tìm trên mạng: "buồn vô cớ", "chiều nào cũng thấy buồn". Thạch Lam không giải thích bằng tâm lý học, nhưng ông nắm rất đúng: có những nỗi buồn sinh ra từ thời khắc (chiều tà, ngày tàn), từ không gian (vắng, tối, nhỏ), từ sự lặp lại, chứ không từ một biến cố nào.
Đọc Hai đứa trẻ có thể giúp người đọc nhìn nỗi buồn mơ hồ của mình bằng con mắt dịu dàng hơn: nó không vô lý, không phải "yếu đuối", mà là phản ứng rất người trước sự trôi qua của thời gian. Danh mục "Hiểu nỗi buồn" có bài riêng về chuyện buồn vô cớ và những lúc dễ buồn.
Tuy vậy, nếu cảm giác buồn kéo dài gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần, kèm mất hứng thú, ăn ngủ thay đổi, thì không còn là nỗi buồn chiều tà của văn chương nữa; đó là lúc nên tìm gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Bút pháp: văn xuôi như thơ
Đặc điểm nổi bật của Thạch Lam là văn xuôi giàu chất thơ. Truyện gần như không có kịch tính; cái hấp dẫn nằm ở nhịp câu, ở chi tiết, ở không khí. Vài nét đáng để ý:
- Âm thanh: tiếng trống thu không, tiếng ếch nhái, tiếng muỗi vo ve, tiếng đàn bầu của bác Xẩm.
- Ánh sáng và bóng tối đan xen suốt truyện: hoàng hôn, đèn chị Tí, khe sáng hắt ra, ánh sao, ánh đèn toa tàu.
- Nhịp câu chậm, nhiều dấu phẩy, nhiều thanh bằng, như hơi thở của buổi chiều.
- Điểm nhìn trẻ thơ: mọi thứ được nhìn qua mắt Liên, nên nỗi buồn trong trẻo, không cay đắng.
Đọc Hai đứa trẻ thế nào hôm nay
- Đọc vào lúc chiều tối. Truyện ngắn, đọc khoảng hai mươi phút. Đọc khi trời đang tối dần sẽ thấy rõ nhịp chậm của nó.
- Đọc cả tập Nắng trong vườn và Gió đầu mùa. Những truyện như Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan cho thấy cùng một tấm lòng thương người ấy.
- Đến Cẩm Giàng. Ga Cẩm Giàng nhỏ nằm trên tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng; nhiều người yêu văn Thạch Lam từng tìm về đó để hình dung lại không khí của truyện.
- Nghĩ về "chuyến tàu" của mình. Mỗi người có một thứ để chờ trong những ngày đơn điệu. Gọi tên được nó là một cách giữ mình khỏi chìm vào nỗi buồn lặp lại.
Câu hỏi thường gặp
Hai đứa trẻ của Thạch Lam in trong tập nào?
Truyện ngắn Hai đứa trẻ in trong tập Nắng trong vườn, xuất bản năm 1938. Đây là một trong những truyện ngắn được đọc nhiều nhất của Thạch Lam và có trong chương trình Ngữ văn.
Vì sao Liên buồn trong Hai đứa trẻ?
Liên buồn "không hiểu sao" trước giờ khắc ngày tàn. Đó là nỗi buồn man mác sinh từ cảnh chiều, từ sự nghèo khó, tù túng của phố nhỏ và nỗi nhớ về Hà Nội ngày trước, chứ không do một biến cố cụ thể.
Ý nghĩa chuyến tàu đêm trong Hai đứa trẻ là gì?
Chuyến tàu đêm tượng trưng cho một thế giới khác sáng sủa, náo nhiệt, và cho niềm mong ước mơ hồ về điều tốt đẹp hơn. Nó giúp truyện buồn mà không tuyệt vọng.
Thạch Lam là ai?
Thạch Lam (1910–1942) là nhà văn của Tự Lực văn đoàn, em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo, chuyên viết truyện ngắn và tuỳ bút giàu chất thơ về những con người nhỏ bé. Ông mất khi mới 32 tuổi.
Hình ảnh ngọn đèn chị Tí có ý nghĩa gì?
Ngọn đèn con leo lét của chị Tí là chút ánh sáng nhỏ nhoi giữa bóng tối, gợi những kiếp sống nghèo khổ, nhỏ bé nhưng vẫn kiên nhẫn tồn tại và vẫn chờ đợi điều gì đó tươi sáng.
