Thơ Mới 1932–1945: vì sao cả một thế hệ thi sĩ lại buồn

Thơ Mới (1932–1945) buồn vì đó là tiếng nói của những cái tôi cá nhân vừa được giải phóng khỏi khuôn phép thơ cũ nhưng lại cô đơn, lạc lõng trong một xã hội thuộc địa không có lối ra. Thi sĩ thoát lên mộng, đắm vào tình, say với cảnh, rồi cuối cùng vẫn quay về nỗi buồn của chính mình. Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam (1942) đã tóm điều đó trong một câu nổi tiếng: "Ta ngơ ngẩn buồn trở về hồn ta cùng Huy Cận."

Thơ Mới là gì, bắt đầu từ đâu

"Thơ Mới" là tên gọi phong trào thơ lãng mạn Việt Nam khoảng từ 1932 đến 1945. Mốc thường được nhắc là năm 1932, khi Phan Khôi đăng bài Tình già trên báo Phụ nữ tân văn, một bài thơ không theo niêm luật Đường thi, kèm lời giới thiệu cổ vũ lối thơ mới. Sau đó là cuộc tranh luận sôi nổi giữa "thơ mới" và "thơ cũ" trên báo chí, và chỉ trong vài năm, lớp thi sĩ trẻ đã chiếm lĩnh thi đàn.

Những tên tuổi tiêu biểu: Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính, Vũ Đình Liên, Nguyễn Nhược Pháp, Đoàn Văn Cừ, Anh Thơ… Năm 1942, Hoài Thanh và Hoài Chân xuất bản Thi nhân Việt Nam, tuyển thơ của 46 thi sĩ kèm lời bình, đến nay vẫn là cuốn sách nhập môn kinh điển về phong trào.

Lý do thứ nhất: cái tôi ra đời và thấy mình cô đơn

Thơ trung đại nói nhiều về "ta", nhưng "ta" ấy thường gắn với khuôn mẫu: người quân tử, kẻ sĩ, người con hiếu thảo. Thơ Mới đem đến chữ "tôi": một cá nhân với cảm xúc riêng, tình yêu riêng, nỗi sợ riêng. Hoài Thanh viết rằng ngày chữ "tôi" xuất hiện trên thi đàn, nó thật bỡ ngỡ.

Được làm "tôi" là một sự giải phóng. Nhưng càng ý thức về mình, người ta càng thấy mình nhỏ bé, cô đơn trước thế giới rộng lớn và thời gian trôi không dừng. Đó là cái giá của tự do: cái tôi không còn được che chở bởi những khuôn phép tập thể, phải tự đối diện với nỗi buồn của mình.

Lý do thứ hai: thời thế không lối ra

Thơ Mới ra đời trong xã hội thuộc địa. Lớp thanh niên trí thức thành thị được học trường Pháp, đọc văn Pháp, có ý thức về cá nhân và tự do, nhưng sống trong một đất nước mất chủ quyền. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nỗi buồn của Thơ Mới có phần là nỗi buồn của những con người có khát vọng mà không tìm thấy con đường hành động. Họ không nói nhiều về chính trị trong thơ, nhưng nỗi bế tắc ấy thấm vào tâm trạng.

Hoài Thanh có nhận xét rằng các thi sĩ dồn tình yêu quê hương vào tình yêu tiếng Việt; trong cảnh mất nước, tiếng mẹ đẻ trở thành nơi họ gửi gắm. Nỗi buồn vì thế mang thêm một lớp: buồn cho non nước, dù ít khi gọi thẳng tên.

Lý do thứ ba: ảnh hưởng thơ lãng mạn phương Tây

Các thi sĩ Thơ Mới đọc nhiều thơ Pháp thế kỷ 19: Lamartine, Musset, Baudelaire, Verlaine. Thơ lãng mạn và tượng trưng Pháp đầy nỗi buồn, nỗi chán, nỗi nhớ — cái mà văn học Pháp gọi là "mal du siècle" (bệnh của thế kỷ). Ảnh hưởng ấy cho các thi sĩ Việt một ngôn ngữ mới để nói nỗi buồn: buồn vô cớ, buồn mơ hồ, buồn vì thời gian.

Nhưng nỗi buồn của Thơ Mới không phải chép lại. Nó gặp và hoà vào mạch buồn sẵn có của thơ Việt: ca dao than thân, Truyện Kiều, thơ Đường. Đó là lý do nhiều câu Thơ Mới vừa rất mới vừa rất quen.

Mỗi người một màu buồn

Hoài Thanh viết một đoạn nổi tiếng, liệt kê chặng đường người đọc đi qua các hồn thơ: thoát lên tiên cùng Thế Lữ, phiêu lưu trong tình cùng Lưu Trọng Lư, điên cuồng cùng Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, đắm say cùng Xuân Diệu. Rồi ông kết: "Nhưng động tiên đã khép, tình yêu không bền, điên cuồng rồi tỉnh, say đắm vẫn bơ vơ."

Huy Cận và "Tràng giang"

Nếu cần chọn một bài đại diện cho nỗi buồn Thơ Mới, nhiều người sẽ chọn Tràng giang của Huy Cận (viết năm 1939, in trong tập Lửa thiêng năm 1940). Bài thơ tả một dòng sông rộng, con thuyền, cành củi khô trôi, bờ bãi vắng, chim chiều — và một con người nhỏ bé đứng nhìn. Câu kết được nhắc mãi: "Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà". Câu này đối thoại với thơ Đường: Thôi Hiệu trong Hoàng Hạc lâu buồn nhớ quê khi thấy khói sóng trên sông lúc chiều tà; Huy Cận thì không cần khói sóng, nỗi nhớ đã tự dâng. Nỗi buồn của thế hệ ông sâu tới mức không cần cớ.

Vũ Đình Liên và "Ông đồ"

Bài Ông đồ buồn theo một cách khác: hình ảnh ông đồ già ngồi bán chữ ngày Tết, năm này qua năm khác vắng khách dần, rồi biến mất. Hai câu kết đặt ra câu hỏi về những gì đã qua: "Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?" Đó là nỗi buồn vì một nền văn hoá đang tàn, rất gần với tâm trạng hoài cổ của thơ xưa.

Buồn có phải là "bệnh" của Thơ Mới không

Thơ Mới từng bị phê phán là ủy mị, sầu não, thoát ly. Những năm gần đây, giới nghiên cứu nhìn nhận công bằng hơn: Thơ Mới làm giàu ngôn ngữ thơ tiếng Việt, mở rộng biên độ cảm xúc, đưa cái tôi cá nhân vào văn học. Nỗi buồn của nó không phải là lười biếng hay yếu đuối, mà là cách một thế hệ ghi lại tâm trạng có thật của mình.

Còn một chuyện cần nói rõ. Vài thi sĩ Thơ Mới có cuộc đời ngắn ngủi, bệnh tật, như Hàn Mặc Tử mắc bệnh nặng và mất năm 1940 khi mới 28 tuổi. Thơ của ông chứa nỗi đau thể xác và tinh thần rất lớn. Khi đọc, nên đọc để hiểu nỗi đau và tài năng của con người ấy, không nên tô đẹp sự khổ đau hay cái chết sớm thành một vẻ đẹp lãng mạn. Đau khổ không phải điều kiện để có thơ hay.

Đọc Thơ Mới thế nào hôm nay

• Bắt đầu từ Thi nhân Việt Nam. Đọc bài "Một thời đại trong thi ca" ở đầu sách rồi đọc tuyển thơ. Lời bình của Hoài Thanh đã trở thành một tác phẩm văn chương riêng.
• Đọc theo cặp cũ – mới. Tràng giang cạnh Hoàng Hạc lâu; Ông đồ cạnh thơ hoài cổ của Bà Huyện Thanh Quan. Thấy được sự tiếp nối giúp hiểu cái mới.
• Nhận ra nỗi buồn của mình trong đó. Cái tôi cô đơn giữa thành phố, nỗi sợ thời gian trôi, nỗi nhớ nhà không rõ lý do — người trẻ hôm nay đọc Thơ Mới thường thấy mình. Cảm giác "có người đã từng thấy như mình" là một sự an ủi thật.
• Nhưng đừng ở mãi trong đó. Thơ buồn đọc để hiểu và để thấy đỡ cô đơn. Nếu thấy mình chìm sâu hơn sau mỗi lần đọc, buồn kéo dài nhiều tuần, hãy đổi nhịp và tìm một người để nói chuyện.