Thời kỳ xanh của Picasso là giai đoạn khoảng 1901–1904, khi chàng hoạ sĩ trẻ người Tây Ban Nha vẽ gần như toàn bằng sắc xanh lam và xanh lục lạnh, về những người nghèo, người mù, người mẹ ôm con, ông lão gảy đàn. Giai đoạn ấy thường được gắn với cú sốc mất người bạn thân Carlos Casagemas đầu năm 1901 và với chính cảnh túng quẫn của Picasso. Nó trở thành ví dụ kinh điển cho câu hỏi: màu sắc có thể "buồn" được không.
Picasso năm hai mươi tuổi
Pablo Picasso sinh năm 1881 ở Málaga, Tây Ban Nha. Những năm đầu thế kỷ 20, ông đi về giữa Barcelona và Paris, nghèo, chưa có tên tuổi, sống trong những phòng trọ chật. Ông là một tài năng sớm, đã vẽ vững từ tuổi thiếu niên, nhưng chưa tìm ra giọng riêng.
Đầu năm 1901, người bạn thân Carlos Casagemas — cùng Picasso sang Paris lần đầu — qua đời đột ngột ở tuổi rất trẻ. Picasso không có mặt lúc đó, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng mất mát này đè nặng lên ông trong nhiều năm. Ông vẽ về bạn mình, và rồi bảng màu của ông dần dần lạnh đi, chìm xuống màu xanh.
Chính Picasso về sau có nhắc rằng ông bắt đầu vẽ bằng màu xanh khi nghĩ đến cái chết của Casagemas. Tuy vậy, các nhà nghiên cứu không xem đó là lý do duy nhất: cảnh nghèo, không khí nghệ thuật thời ấy, ảnh hưởng của những bậc thầy đi trước cũng góp phần. Một bước ngoặt nghệ thuật hiếm khi chỉ có một nguyên nhân.
Những bức tranh tiêu biểu
| Tác phẩm | Năm | Nơi lưu giữ | Hình ảnh chính |
|---|---|---|---|
| Ông lão chơi guitar (The Old Guitarist) | 1903–1904 | Viện Nghệ thuật Chicago | Ông lão mù gầy guộc, gục đầu ôm cây đàn màu nâu giữa nền xanh |
| Cuộc đời (La Vie) | 1903 | Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland | Đôi trai gái và người mẹ bế con đứng đối diện, phía sau là những bức tranh trong tranh |
| Bi kịch (The Tragedy) | 1903 | Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia, Washington | Một gia đình nghèo đứng chân trần bên bờ biển, lặng im |
| Bữa ăn của người mù | 1903 | Bảo tàng Metropolitan, New York | Người đàn ông mù lần tay tìm bình nước bên bàn ăn đạm bạc |
| La Celestina | 1904 | Bảo tàng Picasso, Paris | Người phụ nữ có một mắt mờ, gương mặt nghiêm và từng trải |
Một chi tiết cảm động về Ông lão chơi guitar: quan sát kỹ (và qua chụp tia X), người ta thấy dưới lớp sơn có bóng dáng một bức tranh khác, với hình một người phụ nữ. Picasso thời ấy nghèo đến mức thường vẽ đè lên những tấm toan cũ. Nỗi buồn của thời kỳ xanh vì thế không chỉ nằm trong hình ảnh, mà còn trong chính vật liệu.
Màu xanh làm buồn thế nào
Thử hình dung Ông lão chơi guitar được vẽ bằng màu vàng cam. Hình vẫn thế, nhưng cảm giác sẽ khác hẳn. Picasso dùng màu xanh để làm mấy việc:
- Làm lạnh không gian. Xanh lam là màu của bóng tối, của đêm, của cái lạnh. Người trong tranh như đang đứng trong một căn phòng không có lửa.
- Xoá bớt sự sống. Khi gần như mọi thứ cùng một sắc, da người, quần áo, bức tường hoà vào nhau. Không có chỗ nào nổi lên vui tươi, mắt người xem không có chỗ để "nghỉ".
- Đẩy cảm xúc vào hình dáng. Vì màu đã đơn điệu, người xem phải đọc cảm xúc qua dáng người: đầu cúi, vai xuôi, tay khép, thân hình kéo dài gầy guộc. Nhiều nhà phê bình thấy ảnh hưởng của danh hoạ El Greco ở những thân hình kéo dài này.
- Làm thời gian ngừng lại. Nhân vật thời kỳ xanh hầu như không làm gì: ngồi, đứng, ôm nhau, chờ. Sự bất động ấy rất gần với trạng thái của người đang buồn.
Về tâm lý học màu sắc, các nghiên cứu nhìn chung cho thấy màu tối và kém tươi (độ bão hoà thấp) hay được gắn với cảm xúc buồn, còn màu sáng và tươi gắn với niềm vui. Nhưng một màu cụ thể "mang" cảm xúc gì thì khác nhau giữa các nền văn hoá. Tiếng Anh nói "feeling blue" là buồn; người Việt lại hay gọi màu xanh là màu hy vọng, còn nỗi buồn thì thường gắn với màu tím ("tím ruột tím gan"), màu xám của chiều mưa. Picasso không dùng một "màu buồn" có sẵn — ông dựng nỗi buồn bằng cách dùng một màu duy nhất, tối, lạnh, phủ lên tất cả.
Sau thời kỳ xanh: khi bảng màu ấm lên
Khoảng năm 1904, Picasso dọn vào ở hẳn Paris, trong khu xưởng vẽ tồi tàn ở Montmartre mà giới nghệ sĩ gọi là Bateau-Lavoir. Cuộc sống vẫn nghèo, nhưng ông có bạn bè, có tình yêu mới. Bảng màu ấm dần lên: hồng, cam, đất. Giai đoạn 1904–1906 được gọi là thời kỳ hồng, với những người làm xiếc, gánh hát rong. Những nhân vật ấy vẫn có vẻ trầm tư, nhưng không còn lạnh giá.
Rồi khoảng năm 1907, ông vẽ Những cô gái Avignon và bước sang con đường dẫn tới hội hoạ lập thể. Thời kỳ xanh chỉ kéo dài vài năm trong cuộc đời dài hơn chín mươi năm của Picasso.
Điều đáng mang về từ đây: nỗi buồn của thời kỳ xanh là một giai đoạn, không phải định mệnh. Người hoạ sĩ ấy đã đi qua nó — có bạn bè, có công việc, có thời gian — và vẫn mang theo những gì nó dạy ông về thân phận người nghèo. Nhiều tranh thời kỳ xanh nay thuộc loại được yêu mến nhất của ông.
Màu buồn ở những nơi khác trong hội hoạ
- Edward Hopper (Mỹ): những quán ăn đêm, phòng khách sạn, người ngồi một mình bên cửa sổ. Bức Nighthawks (1942) thường được dùng để nói về nỗi cô đơn đô thị — nỗi buồn ở đây không do màu xanh mà do ánh đèn lạnh và khoảng trống giữa người với người.
- Mark Rothko (Mỹ): những mảng màu lớn, tối dần về cuối đời. Nhiều người kể đã khóc trước tranh Rothko. Nhà sử học nghệ thuật James Elkins từng thu thập những lời kể của người khóc trước tranh trong cuốn Pictures and Tears (2001), và tranh Rothko xuất hiện rất nhiều trong đó.
- Bùi Xuân Phái (Việt Nam): những con phố cổ Hà Nội vắng người, mái ngói cũ, màu trầm. Người ta gọi là "phố Phái". Tranh không bi thảm, nhưng có một nỗi buồn hoài niệm lặng lẽ, rất Hà Nội.
Xem tranh buồn hôm nay, và tự vẽ nỗi buồn của mình
Việc làm được ngay
- Xem chậm một bức. Mở ảnh Ông lão chơi guitar ở độ phân giải cao (các bảo tàng lớn đều có kho ảnh trực tuyến). Nhìn ít nhất ba phút: dáng đầu, bàn tay, chỗ duy nhất có màu khác. Ta sẽ thấy nhiều hơn rất nhiều so với lướt qua.
- Đi bảo tàng. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh có nhiều tranh của các hoạ sĩ Việt, trong đó có những bức trầm lắng đáng ngồi xem lâu.
- Thử vẽ một màu. Lấy một cây bút chì màu hay một tuýp màu nước duy nhất, vẽ một góc phòng, một cái cây, một đồ vật — không cần đẹp. Việc dồn tâm trạng vào một màu, một nét giúp nhiều người thấy cảm xúc của mình "ra ngoài" được một chút.
- Để ý màu xung quanh mình. Khi buồn, ta hay kéo rèm, ở trong phòng tối. Thử mở cửa đón ánh sáng tự nhiên — không phải để "hết buồn", chỉ để căn phòng bớt giống một bức tranh thời kỳ xanh.
Có một ngành gọi là liệu pháp nghệ thuật, nơi chuyên gia được đào tạo dùng vẽ, nặn, cắt dán để hỗ trợ người gặp khó khăn tâm lý. Tự vẽ ở nhà là một thói quen tốt, nhưng không thay thế được trị liệu khi cần.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu nỗi buồn của bạn kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần, bạn mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ thay đổi rõ, thấy mình vô dụng hay có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — hãy nói với người thân và gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Kho ảnh trực tuyến của Viện Nghệ thuật Chicago, Bảo tàng Metropolitan, Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia Washington — có ảnh chất lượng cao và bài giới thiệu từng bức.
- Pictures and Tears — James Elkins (2001), về những người khóc trước tranh.
- Trong wiki này: bài về nhạc cổ điển buồn và bài về vì sao ta khóc khi xem phim mà vẫn muốn xem.
Câu hỏi thường gặp
Thời kỳ xanh của Picasso là gì?
Thời kỳ xanh là giai đoạn khoảng 1901–1904, khi Picasso vẽ gần như toàn bằng sắc xanh lạnh về những người nghèo, người mù, người mẹ, người già. Tranh thời kỳ này mang không khí buồn, tĩnh lặng và thường được coi là giai đoạn đầu tiên ông có phong cách riêng.
Vì sao Picasso vẽ toàn màu xanh?
Nguyên nhân hay được nhắc tới là cú sốc khi người bạn thân Carlos Casagemas qua đời đầu năm 1901. Cảnh nghèo túng của Picasso lúc đó và ảnh hưởng nghệ thuật của thời đại cũng góp phần. Các nhà nghiên cứu không coi đó là lý do duy nhất.
Bức Ông lão chơi guitar của Picasso ở đâu?
Bức Ông lão chơi guitar (1903–1904) hiện thuộc Viện Nghệ thuật Chicago, Mỹ. Dưới lớp sơn có dấu vết một bức tranh khác, vì thời đó Picasso thường vẽ đè lên toan cũ.
Sau thời kỳ xanh Picasso vẽ gì?
Khoảng 1904–1906 là thời kỳ hồng, với bảng màu ấm hơn và nhân vật là người làm xiếc, gánh hát rong. Khoảng năm 1907, ông vẽ Những cô gái Avignon, mở đường cho hội hoạ lập thể.
Màu xanh có phải là màu buồn không?
Trong tiếng Anh, "feeling blue" là buồn, nhưng ý nghĩa màu sắc khác nhau giữa các nền văn hoá; người Việt hay coi xanh là màu hy vọng. Nghiên cứu cho thấy màu tối và kém tươi dễ gắn với cảm xúc buồn hơn. Picasso tạo nỗi buồn bằng cách phủ một màu tối, lạnh lên toàn bộ bức tranh.
