Vì sao tiếng đàn bầu, đàn nhị, sáo trúc nghe buồn não lòng

Đàn bầu, đàn nhị, sáo trúc nghe buồn chủ yếu vì chúng "nói" giống giọng người đang buồn: âm thanh kéo liền, trượt cao độ lên xuống, rung nhẹ như tiếng nghẹn. Đàn bầu uốn cần đàn để tiếng nhạc lượn như thanh điệu tiếng Việt; đàn nhị kéo vĩ cho âm ngân dài như hơi thở; sáo trúc mang hơi người, mỏng và vọng xa. Cộng thêm nhiều thế hệ nghe chúng trong những cảnh buồn của sân khấu và đời sống, tai ta đã quen gắn những tiếng ấy với sự não lòng.

Giọng người là "thước đo" của nỗi buồn

Để hiểu vì sao một nhạc cụ nghe buồn, nên bắt đầu từ giọng nói. Khi buồn, người ta nói chậm hơn, nhỏ hơn, cao độ ít thay đổi, giọng tối và hơi trĩu xuống ở cuối câu. Khi xúc động mạnh, giọng có thể run, vỡ, trượt xuống, ngắt quãng.

Năm 2003, hai nhà tâm lý học Patrik Juslin và Petri Laukka tổng hợp hơn trăm nghiên cứu và cho thấy: những tín hiệu cảm xúc trong giọng nói và trong biểu diễn âm nhạc trùng nhau rất nhiều. Một tiếng đàn chậm, nhỏ, tối, ngân liền được người nghe hiểu là buồn, đúng như một giọng nói chậm, nhỏ, tối. Nhà nghiên cứu âm nhạc David Huron cũng bàn nhiều về việc âm nhạc buồn mượn những đặc điểm của tiếng khóc và tiếng than: cao độ trượt xuống, giọng vỡ, những tiếng nấc ngắt quãng.

Nói gọn: nhạc cụ nào bắt chước được giọng người đang buồn thì nhạc cụ đó dễ nghe buồn. Và ba nhạc cụ trong bài này là những "người bắt chước" rất giỏi.

So sánh nhanh ba nhạc cụ

Bài này không đi sâu vào cấu tạo từng cây đàn, chỉ xem cái gì trong cách chúng phát ra âm thanh làm nên cảm giác buồn.

Đàn bầu: một sợi dây biết than

Đàn bầu chỉ có một dây. Người chơi không bấm phím như guitar, mà gảy vào những điểm đặc biệt trên dây để tạo bồi âm — thứ âm thanh mảnh, trong, hơi xa xăm. Tay kia đẩy hoặc kéo cần đàn (còn gọi là vòi) làm dây căng hay chùng, khiến cao độ trượt lên xuống liên tục.

Chính khả năng trượt này làm đàn bầu "biết nói". Tiếng Việt có sáu thanh: một chữ mang dấu ngã, dấu hỏi là một đường cong cao độ. Đàn bầu vẽ lại được những đường cong ấy, nên nghe nó chơi một giai điệu dân ca, người Việt có cảm giác như nghe ai đó đang kể lể. Thêm vào đó là tiếng rung (vê cần đàn) giống hệt giọng run khi xúc động.

Người xưa đã nhận ra sức mạnh của tiếng đàn này. Câu ca dao quen thuộc:

Làm thân con gái chớ nghe đàn bầu

Câu ấy thường được hiểu là lời răn: tiếng đàn bầu ngọt và não nùng tới mức làm người nghe xao lòng. Dù hiểu thế nào, nó cho thấy người Việt từ lâu đã coi tiếng đàn bầu là tiếng của cảm xúc mạnh.

Đàn bầu cũng là nhạc cụ quen thuộc của hát xẩm — lối hát rong của những người hát dạo, nhiều người khiếm thị, kiếm sống ở bến tàu, chợ búa. Bài xẩm thường kể chuyện đời, chuyện thân phận. Tiếng đàn bầu đi cùng câu xẩm trên phố chợ khiến nó gắn với hình ảnh những phận người vất vả.

Đàn nhị: tiếng kéo dài như hơi thở

Nhạc cụ gảy (đàn nguyệt, đàn tranh) phát ra âm rồi tắt dần. Nhạc cụ kéo vĩ như đàn nhị thì khác: chừng nào vĩ còn kéo, âm còn ngân, giống như giọng người hát một hơi dài. Âm ngân liền, không đứt, là một trong những tín hiệu buồn rõ nhất.

Đàn nhị lại không có phím. Ngón tay ấn lên dây ở đâu thì ra cao độ ở đó, nên người chơi có thể vuốt ngón từ nốt này sang nốt kia, tạo những đường trượt rất mềm, và rung ngón để tạo tiếng run. Trong chèo, cải lương, ca Huế, đàn nhị (ở Nam Bộ hay gọi là đàn cò) thường "đi theo" giọng hát, đỡ từng câu, có khi nối tiếp câu hát như một người thứ hai đang cùng than.

Không riêng người Việt: cây nhị hồ của Trung Quốc có bản Nhị tuyền ánh nguyệt của nhạc sĩ mù Hoa Ngạn Quân (thường gọi A Bính), được coi là một trong những khúc nhạc buồn nổi tiếng nhất của nhạc cụ này. Ở phương Tây, cello và violin, cũng là nhạc cụ kéo vĩ, thường được giao những giai điệu buồn nhất trong dàn nhạc.

Sáo trúc: tiếng gọi vọng từ xa

Sáo khác hai cây đàn trên ở chỗ âm thanh là chính hơi thở của người thổi. Tai ta nghe được cả tiếng gió lẫn trong âm, nên sáo trúc có một chất "người" rất rõ — mỏng, mộc, đôi khi run run.

Kỹ thuật láy, vuốt, đánh lưỡi cho phép sáo uốn câu nhạc như tiếng gọi. Và vì âm sáo vang xa, trong ký ức chung nó thường gắn với khoảng cách: tiếng sáo bên kia sông, tiếng sáo vọng từ cánh đồng lúc chiều, tiếng sáo đêm. Âm thanh từ xa vọng lại là âm thanh của người không ở cạnh mình — dễ gợi nỗi nhớ.

Có một tích hay được kể: trong truyện về cuộc tranh hùng Hán – Sở, Trương Lương thổi sáo đêm khiến quân Sở nhớ nhà mà bỏ đi. Cần phân biệt: Sử ký của Tư Mã Thiên chỉ ghi chuyện quân Hán hát dân ca nước Sở bốn phía vây Hạng Vũ ở Cai Hạ (gốc của thành ngữ "tứ diện Sở ca"); chuyện Trương Lương thổi sáo là của truyền thuyết và tiểu thuyết diễn nghĩa về sau. Nhưng việc người ta tin một tiếng sáo đủ làm cả đạo quân nhớ nhà cho thấy sức gợi của nó lớn thế nào.

Nhạc cụ không tự buồn: cách chơi và ký ức

Điều quan trọng cần nói rõ: không nhạc cụ nào buồn tự thân. Đàn bầu chơi nhanh một điệu lý vui vẫn tươi; sáo trúc trong một bài hội làng rộn ràng vô cùng. Cảm giác buồn đến từ ba thứ cộng lại:

1. Cách chơi. Tốc độ chậm, nhiều chỗ trượt, nhiều tiếng rung, âm lượng nhỏ.
2. Điệu thức. Nhạc cổ truyền có những "hơi" buồn như hơi Ai ở Huế (với điệu Nam ai), hơi Oán ở Nam Bộ. Chơi trên những hơi này, nhạc cụ nào cũng não lòng hơn.
3. Ký ức chung. Nhiều thế hệ đã nghe đàn nhị trong cảnh nhân vật chèo kể oan, nghe đàn bầu trong nhạc phim về chia ly, nghe sáo trong những cảnh quê chiều. Tai ta học được mối liên kết đó, giống như nghe vài nốt nhạc phim kinh dị là thấy rợn.

Hiểu điều này giúp nghe nhạc tỉnh táo hơn: ta không bị một tiếng đàn "ép" phải buồn, mà đang đáp lại một ngôn ngữ đã học từ bé.

Nghe hôm nay: vài cách thử

Việc làm được ngay

• Nghe một giai điệu trên hai nhạc cụ. Tìm cùng một bài dân ca được chơi bằng piano và bằng đàn bầu. Sẽ nhận ra ngay chỗ đàn bầu "uốn chữ" mà piano không làm được.
• Nghe trực tiếp. Các nhà hát nhạc dân tộc, những buổi diễn xẩm, chèo, đờn ca tài tử, ca Huế trên sông Hương cho ta nghe âm thanh thật, không qua loa — khác biệt rất lớn, nhất là với đàn bầu vì bồi âm của nó rất mảnh.
• Để ý cơ thể khi nghe. Nếu tiếng đàn làm ta nghẹn, thử hỏi: nó đang gọi về ký ức nào. Đôi khi một tiếng nhạc là lối vào một nỗi buồn ta chưa kịp gọi tên.
• Đừng chỉ nghe nhạc buồn khi đang buồn. Xen kẽ những bản vui của chính các nhạc cụ ấy — để thấy chúng không chỉ biết than.

Âm nhạc có thể giúp ta khóc được, thở được. Nhưng nếu nỗi buồn ở lại dai dẳng nhiều tuần, làm rối giấc ngủ, việc ăn uống, công việc, thì cần nói chuyện với người thân và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Đọc thêm

• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử quốc gia có trưng bày nhạc cụ cổ truyền.
• Các tài liệu của Viện Âm nhạc về hát xẩm, chèo, ca Huế, đờn ca tài tử.
• Bài tổng hợp của Juslin và Laukka (2003) về cảm xúc trong giọng nói và âm nhạc, cho người đọc được tiếng Anh.
• Trong wiki này: bài về dân ca hò, lý, ví giặm và bài về hát ru.