Ta khóc khi xem phim vì não phản ứng với nỗi đau của nhân vật gần giống như với nỗi đau của người thật: ta đồng cảm, đặt mình vào chỗ họ. Còn ta vẫn muốn xem vì phim buồn cho thứ mà phim vui ít cho: cảm giác ý nghĩa, sự gắn bó với người xem cùng, và một chỗ an toàn để buồn — buồn hết mức mà biết chắc mình không mất gì thật. Nhiều nghiên cứu cho thấy sau một bộ phim buồn hay, người ta thường thấy trân trọng những người thân của mình hơn.
Nghịch lý có từ thời Hy Lạp
Câu hỏi "vì sao người ta thích xem điều làm mình buồn" đã cũ tới hơn hai nghìn năm. Aristotle, trong Thi học, cho rằng bi kịch khơi lên lòng thương và nỗi sợ để đem lại "catharsis". Chữ này được dịch là thanh lọc, gột rửa, hay làm sáng tỏ — đến nay giới nghiên cứu vẫn tranh luận Aristotle thật sự muốn nói gì. Thế kỷ 18, triết gia David Hume viết hẳn một tiểu luận Về bi kịch để bàn đúng nghịch lý này: vì sao khán giả càng đau lòng lại càng thấy vở diễn hay.
Ngày nay, tâm lý học và khoa học truyền thông đã thử trả lời bằng thí nghiệm. Câu trả lời không phải một lý do, mà là vài lý do cộng lại.
Vì sao ta khóc với người không có thật
Nhân vật là hư cấu, ta biết rõ thế. Vậy mà vẫn khóc. Có mấy cơ chế được nhắc nhiều:
- Đồng cảm tự động. Khi thấy một gương mặt đau khổ, nghe một giọng nghẹn, cơ thể ta phản ứng trước khi lý trí kịp nhắc "đây chỉ là phim". Cảm xúc chạy nhanh hơn suy nghĩ.
- Đặt mình vào nhân vật. Phim hay dành cả giờ để ta hiểu nhân vật, mong điều tốt cho họ. Đến khi điều xấu xảy ra, ta mất một thứ ta đã đầu tư cảm xúc vào.
- Chạm vào chuyện của chính mình. Một cảnh mẹ tiễn con, một cảnh hai người lỡ nhau có thể gợi lại điều ta từng trải. Nhiều khi ta không khóc vì nhân vật, mà vì ký ức họ vừa đánh thức.
- Âm nhạc và hình ảnh được dàn dựng. Nhạc nền chậm lại, máy quay lùi xa, im lặng kéo dài — người làm phim biết rất rõ cách đưa ta tới chỗ rơi lệ.
Phim buồn tác động mạnh và ổn định đến mức các nhà khoa học dùng chúng làm "công cụ". Năm 1995, James Gross và Robert Levenson công bố một bộ đoạn phim chuẩn để gợi các cảm xúc trong phòng thí nghiệm; đoạn gợi buồn hiệu quả nhất là cảnh cậu bé khóc bên người cha trong phim The Champ (1979). Nhiều nghiên cứu về nước mắt sau đó tiếp tục dùng cách này.
Vì sao ta vẫn muốn xem
| Lý do | Điều xảy ra | Bằng chứng |
|---|---|---|
| Cảm giác ý nghĩa | Phim buồn khiến ta nghĩ về điều quan trọng trong đời | Nhiều nghiên cứu của Mary Beth Oliver và cộng sự |
| Trân trọng người thân hơn | Xem bi kịch xong, nghĩ tới các mối quan hệ của mình | Nghiên cứu của Silvia Knobloch-Westerwick và cộng sự |
| Gắn kết với người xem cùng | Cùng xúc động làm nhóm thấy gần nhau hơn | Thí nghiệm của nhóm Robin Dunbar (2016) |
| Buồn an toàn | Trải qua cảm xúc mạnh mà không mất mát thật | Lập luận lâu đời của triết học và tâm lý học thẩm mỹ |
| Có thể nhẹ lòng sau khi khóc | Tâm trạng tụt rồi hồi lại, có khi tốt hơn trước | Một số nghiên cứu, kết quả chưa đồng nhất |
Ý nghĩa, không chỉ vui
Nhà nghiên cứu truyền thông Mary Beth Oliver và cộng sự phân biệt hai kiểu thưởng thức: vui thích (thấy giải trí, sảng khoái) và trân trọng (thấy xúc động, sâu sắc, đáng suy ngẫm). Phim buồn thường cho ít cái thứ nhất nhưng nhiều cái thứ hai. Người xem bước ra khỏi rạp mắt đỏ hoe mà vẫn nói "phim hay quá" chính là đang trân trọng.
Thấy biết ơn những gì mình có
Nhóm của Silvia Knobloch-Westerwick (Mỹ) cho người tham gia xem một phim bi kịch tình yêu, đo tâm trạng trước và sau. Những ai buồn hơn khi xem lại có xu hướng nghĩ nhiều hơn tới người thân của mình — và chính những suy nghĩ ấy đi kèm cảm giác hài lòng với cuộc sống tăng lên. Nói cách khác, nỗi buồn của nhân vật nhắc ta rằng những người bên cạnh mình đáng quý.
Cùng khóc, gần nhau hơn
Năm 2016, nhóm của nhà nhân học Robin Dunbar (Đại học Oxford) cho các nhóm người xem một phim truyền hình rất buồn hoặc một phim tài liệu bình thường. Những người xem phim buồn sau đó chịu đau tốt hơn trong một bài thử (dấu hiệu gợi ý cơ thể tiết ra endorphin, dù không đo trực tiếp) và thấy gắn bó hơn với những người cùng xem. Đây là lý do khóc cùng nhau trong rạp, hay cả nhà cùng sụt sịt trước một bộ phim truyền hình, có thể làm mọi người gần nhau hơn.
Buồn trong khung an toàn
Màn hình là một cái khung. Ta biết phim sẽ kết thúc sau hai tiếng, biết mình có thể bấm dừng, biết nhân vật không có thật. Trong khung đó, ta cho phép mình buồn hết cỡ — điều mà ngoài đời ta thường né. Với nhiều người, đây là lúc hiếm hoi họ được khóc mà không phải giải thích với ai.
Khóc xong có nhẹ lòng hơn không
Câu trả lời trung thực là: tuỳ. Nhiều người kể khóc xong thấy nhẹ, nhưng trong phòng thí nghiệm kết quả không đơn giản như vậy. Một nghiên cứu năm 2015 của nhóm Asmir Gračanin và Ad Vingerhoets cho người tham gia xem phim buồn: những người khóc thấy tâm trạng tệ hơn ngay sau phim, nhưng sau một thời gian thì hồi lại, và tới khoảng một tiếng rưỡi sau có phần tốt hơn lúc trước khi xem. Tức là cảm giác "nhẹ lòng" có thể đến muộn, không phải ngay khi lau nước mắt. Chuyện nước mắt nói chung là một đề tài riêng trong wiki này.
Cũng cần bỏ một ngộ nhận: không có chuẩn nào về việc "nên khóc" hay "không nên khóc" khi xem phim. Có người khóc dễ, có người hiếm khi rơi lệ mà vẫn xúc động sâu. Đàn ông thường khóc ít hơn phần lớn vì thói quen xã hội dạy họ kìm lại, không phải vì họ cảm ít hơn.
Chọn phim buồn cho đúng lúc
Phim buồn tốt cho nhiều người, nhưng không phải lúc nào cũng hợp. Vài gợi ý:
Việc làm được ngay
- Đọc kỹ cảnh báo nội dung. Nếu đang trải qua một mất mát cụ thể, một phim xoáy đúng vào chuyện đó có thể quá sức. Không có gì sai khi để dành phim ấy cho lúc khác.
- Xem cùng ai đó khi có thể. Nghiên cứu của nhóm Dunbar gợi ý xúc động chung làm người ta gắn bó. Xem xong, nói với nhau vài câu về phim.
- Để ý mình sau phim. Nếu xem xong thấy ấm lòng, biết ơn, muốn gọi điện cho mẹ — phim đang làm tốt việc của nó. Nếu xem xong chỉ thấy trống rỗng kéo dài, nghĩ mãi về điều tệ trong đời mình, lần sau nên chọn phim nhẹ hơn.
- Khi đang rất buồn, chọn phim có lối ra. Những phim buồn mà kết thúc có hy vọng, có sự hàn gắn, thường giúp hơn những phim kết thúc trong tuyệt vọng.
- Tránh những phim có cảnh tự làm hại bản thân khi đang không ổn. Với người đang có những ý nghĩ đen tối, các cảnh như vậy có thể gây hại.
Nếu bạn là người bên cạnh
Thấy ai khóc khi xem phim, đừng trêu "có thế mà cũng khóc". Một cái vỗ vai, một tờ giấy ăn, hay chỉ ngồi yên cạnh là đủ. Nếu phim gợi lại chuyện riêng của họ, hãy để họ kể nếu họ muốn.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu bạn thấy mình khóc gần như mỗi ngày vì cả những chuyện rất nhỏ, buồn gần như cả ngày kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú với cả phim ảnh, âm nhạc từng thích, ăn ngủ đảo lộn, hoặc có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — đó không còn là chuyện "dễ xúc động". Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Thi học của Aristotle (có bản dịch tiếng Việt), phần bàn về bi kịch.
- Why Only Humans Weep — Ad Vingerhoets (2013), tổng hợp nghiên cứu về nước mắt.
- Trong wiki này: các bài về nước mắt, khóc xong có nhẹ lòng không, và bài về nhạc cổ điển buồn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xem phim buồn lại khóc?
Vì ta đồng cảm với nhân vật một cách tự động, đặt mình vào chỗ họ, và nhiều cảnh phim gợi lại ký ức của chính mình. Âm nhạc, ánh sáng, nhịp phim cũng được dàn dựng để dẫn ta tới chỗ xúc động. Cơ thể phản ứng trước khi lý trí kịp nhắc rằng đó chỉ là phim.
Vì sao biết phim buồn mà vẫn muốn xem?
Phim buồn cho cảm giác ý nghĩa, giúp ta trân trọng người thân hơn và gắn bó với người xem cùng. Nó cũng là một khung an toàn để trải qua cảm xúc mạnh mà không mất mát thật. Các nhà nghiên cứu gọi đây là kiểu thưởng thức "trân trọng", khác với chỉ "vui thích".
Khóc khi xem phim có tốt không?
Khóc khi xem phim là phản ứng bình thường. Nghiên cứu năm 2015 của nhóm Gračanin và Vingerhoets cho thấy người khóc thấy tệ hơn ngay sau phim nhưng hồi lại sau đó, có khi còn tốt hơn trước. Cảm giác nhẹ lòng có thể đến muộn.
Catharsis là gì?
Catharsis là khái niệm Aristotle dùng trong Thi học khi bàn về bi kịch, thường được dịch là thanh lọc hay gột rửa cảm xúc thông qua lòng thương và nỗi sợ. Ý nghĩa chính xác của chữ này đến nay vẫn còn được tranh luận.
Đàn ông có ít xúc động khi xem phim hơn không?
Đàn ông thường khóc ít hơn khi xem phim, nhưng phần lớn do thói quen xã hội dạy kìm nén, không phải vì họ cảm ít hơn. Việc khóc hay không khóc không đo được độ sâu của cảm xúc.
